Lá Xanh

Bắt tay xây dựng doanh nghiệp xanh

2011-10-28T00:28:00.000+07:00

Các doanhnghiệp nên bắt tay ứng dụng giải pháp xanh trong mô hình kinh doanh của mình nếuhọ không muốn bỏ lỡ cơ hội giành lấy lợi thế cạnh tranh ngay từ bây giờ!

Tác giả: JamesLyon
Minh Ngọc gửi bài

Triển lãm XÂY DỰNG XANH châu Á (BEX Asia) 2011 tại Singapore vừa qua để lại nhiều dấu ấn đối với các doanh nghiệp châu Á. Tuy một số doanh nghiệp đã bắt đầu thực hiện giải pháp sản xuất thân thiện với môi trường, họ cần quyết liệt hơn để bắt kịp các doanh nghiệp phương Tây. “Nghe có vẻ rập khuôn nhưng lời khuyên của tôi là các doanh nghiệp nên bắt tay vào ngay từ bây giờ. Không cần làm ngay những việc to tát, hãy bắt đầu từ những việc nhỏ.” Ông Jim McCallum, phó chủ tịch InterfaceFLOR châu Á Thái Bình Dương, một trong những đơn vị triển lãm tại BEX Asia 2011, chia sẻ.

Là diễn giả chính trong hội nghị CSR toàn cầu diễn ra tại Cebu, Philippines gần đây, McCallum phái biểu về việc tăng uy tín thương hiệu bằng cách áp dụng những giải pháp xanh hiệu quả thay vì chi ra những khoản quảng cáo khổng lồ. Ông cũng chia sẻ cách InterfaceFLOR, một trong những công ty hàng đầu thế giới về thảm trải sàn, xây dựng doanh nghiệp xanh như một yếu tố cạnh tranh chính.

“Hơn lúc nào hết, các doanh nhân cần nhận ra rằng thương hiệu xanh vừa giúp tạo doanh thu, vừa đảm bảo trách nhiệm với xã hội. Một khi doanh nghiệp của bạn tạo được đà, các doanh nghiệp khác sẽ thực hiện theo. Đó chính là áp lực doanh nghiệp 101. Không công ty nào muốn bị bỏ lại phía sau!”

Jim McCallum, phó chủ tịch InterfaceFLOR châu Á Thái Bình Dương

“Việc cam kết thực hiện các giải pháp xanhgiúp InterfaceFLOR trở nên khác biệt so với các đối thủ. Một ví dụ rõ ràng làchúng tôi đã khởi xướng “Sứ mệnh Zero”, chiến lược phát triển bền vững với mụcđích đưa InterfaceFLOR thành doanh nghiệp hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến môitrường vào năm 2020. Chúng tôi tin tưởng vào những gì mình đang làm. Bên cạnhđó, việc tiết kiệm được chi phí sản xuất khi áp dụng giải pháp xanh càng thúc đẩychúng tôi cố gắng hơn để trở thành doanh nghiệp có trách nhiệm với xã hội.”McCallum nói.

Cũng trong thời gian này, InterfaceFLOR đã đạtgiải thưởng danh giá Nhà Lãnh Đạo Doanh Nghiệp Xanh năm 2011 của Vương QuốcAnh. Đây là giải thưởng ghi nhận những nỗ lực không ngừng của các công ty lớntrong việc khởi xướng những giải pháp xanhhiệu quả. Bên cạnh đó, cuộc khảo sát toàn cầu về Doanh nghiệp bền vững 2011 đãxếp InterfaceFLOR đứng vị trí thứ 2 về chỉ số thân thiện với môi trường.

McCallum giải thích thêm rằng bên cạnh những thay đổitoàn diện trong việc xây dựng doanh nghiêp xanh, InterfaceFLOR cũng thực hiệnnhững bước nhỏ để tạo ra sự khác biệt lớn như thành lập cơ sở sản xuất gần cácthị trường chủ chốt. Việc này giúp họ giảm thiểu lượng carbon đồng thời giảm lượngphế thải và khí thải. Đây cũng là quyết định sáng suốt về lợi ích kinh tế, giúpgiảm chi phí vận chuyển.

Các doanh nghiệp sẽ đặt câu hỏi “Liệu InterfaceFLORcó thể bảo đảm chỉ số thân thiện với môi trường trong khi suy thoái kinh tế sắpxảy đến và khách hàng sẽ cân nhắc từng đô la họ chi ra? Và liệu InterfaceFLOR vẫncó thể giữ giá thành sản phấm thấp?”

McCallum giải thích “Chỉ số thân thiện với môi trường giúp thúc đẩy cải tiếntrong quá trình sản xuất và cho phép khách hàng đánh giá sản phẩm của chúng tôikhông chỉ qua giá cả.” Từ khi bắt đầu những nỗ lực xây dựng doanh nghiệp xanh,InterfaceFLOR đã thành công trong việc giảm lượng phế thải, tiết kiệm được hơn430 triệu đô la.

Ông nói thêm: “Kinh doanh là để làm ra lợi nhuận,nhưng hơn lúc nào hết, các doanh nhân cần nhận ra rằng thương hiệu xanh vừagiúp tạo doanh thu, vừa đảm bảo trách nhiệm với xã hội. Một khi doanh nghiệp củabạn tạo được đà, các doanh nghiệp khác sẽ thực hiện theo. Đó chính là áp lực doanh nghiệp101. Không công ty nào muốn bị bỏ lại phía sau!”

Tuệ và Giác Ngộ

2011-02-13T16:27:00.000+07:00

BS. Phạm Doãn

Phần một: Đại cương về Tuệ

Mục Lục:

I. Thuật ngữ về Tuệ

II. Ý nghĩa của Tuệ

Ý nghĩa của tuệ trong đời thường
Ý nghĩa của tuệ trong Đạo Phật
Tuệ, Wisdom, paññā, prajñā là những từ đồng nghĩa

III. Tu tập tuệ là phương pháp đặc thù riêng của Đạo Phật

IV. Tuệ trong ý nghĩa của tiến hóa tâm linh

Tuệ của khoa học và tuệ giải thoát
Từ không đến có
Tiến hóa sinh vật và tiến hóa tâm linh

V. Tuệ và Giác ngộ có thể mô tả và hiểu được

VI. Bảy mươi ba loại Trí

VII. Mười sáu tuệ minh sát

VIII. Thực hiện Tuệ qua pháp học và pháp hành

Pháp học (pariyatti)
Pháp hành (patipatti)

http://www.paliviet.info/VChuong/VChuong_Tue&GiacNgo01.htm

Phần hai:

Tuệ phát sinh do tu tập Thiền Định và Tuệ Quán

I. Thiền Định

1. Tuệ của thiền định
2. Ánh sáng tâm trí
3. Các pháp chân đế: 28 loại sắc pháp và các tổ hợp sắc (rūpa-kalāpa), Sát-na tâm và các lộ trình của tâm
4. Sự cần thiết của thiền định
5. Đạo Phật sử dụng thiền định như công cụ để thực hiện tuệ quán
6. Giải thích một số các chất vấn: Visuddhimagga, Jhāna, Cận định, Sát-na định, Ly dục ly ác pháp, định thế gian (hiệp thế) và xuất thế gian (thánh định).
7. Mục đích của thiền định để thực hiện cái gọi là “như thực rõ biết”
8. Đức Phật đã tu tập thiền định và ca ngợi sự tu tập thiền định

II. Tuệ Quán

1. Phương pháp Tuệ Quán (Vipassanā)
2. Nguyên lý của Tuệ quán: Thấy như thực (yathābhūtaṁ pajānāti, seeing as it is)
3. Thế nào là “hành thâm bát nhã”.
4. Mối liên hệ giữa Tuệ Quán và Thiền Định
5. Bốn đạo lộ
6. Việc kiểm chứng các trải nghiệm trong khi tu tập
7. Định và Tuệ trong phương pháp luận khoa học: Quy nạp và Diễn dịch

http://www.paliviet.info/VChuong/VChuong_Tue&GiacNgo02.htm

Phần ba: Tuệ và sự Giác Ngộ của Đạo Phật

http://www.paliviet.info/VChuong/VChuong_Tue&GiacNgo03.htm

Nói Lời Dịu Dàng Dễ Thương

2011-01-16T09:31:00.000+07:00

Loving words can help dissolve sorrow and enmity, bringing benefit and happiness to humanity. Loving words are truthful words that represent a person's compassion, wisdom, moral demeanor, and virtue.

Thiện Long – Hàn Long Ẩn

Nếu chúng ta muốn có một đời sống an lạc, hạnh phúc thực sự thì chúng ta phải biết sống đúng như chánh pháp: biết ăn ở hiền lương, biết nói lời chân thật dịu dàng dễ thương, hay nói khác hơn là thực hành Ái ngữ theo lời Phật dạy. Làm sao để mỗi lời nói của chúng ta sẽ thơm ngát như bông hoa, sẽ đậm đà như mật ngọt, ngõ hầu góp phần hóa giải phiền não, khổ đau, hận thù, đem lại lợi ích, an vui cho tất cả nhân loại.

Chim khôn hót tiếng thanh nhàn
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.

Trong cuộc sống chúng ta, hạnh phúc hay khổ đau đều khởi đi từ lời nói. Lời nói dịu dàng đằm thắm, dễ thương, lịch sự luôn mang lại một cảm giác ấm áp, an vui, nhẹ nhàng và thoải mái cho người nghe. Tuyệt nhiên, đó không phải là lời nói khách sáo, tâng bốc, dua nịnh để cho được việc rồi “đâm sau lưng chiến sĩ”. Và ngược lại, đôi khi một lời nói mà làm cho người khác phải tan nhà nát cửa, gây ra sự thù oán, nghi kị lẫn nhau: cha con bất hòa, vợ chồng không tin tưởng, anh em mất đoàn kết, người người công kích mạ lị lẫn nhau….Có khi, vì uất ức một lời nói mà người ta phải kết liễu cuộc đời trong âm thầm lặng lẽ.

Nhìn thấy được tầm quan trọng của lời nói như thế nên đức Phật đã chỉ dạy cho chúng ta bốn phương pháp (Tứ Nhiếp Pháp) nhằm nhiếp hóa hữu tình, mang lại hạnh phúc, an vui thiết thực cho mình và cho người. Một trong Tứ Nhiếp Pháp đó là Ái Ngữ.

Ái ngữ được định nghĩa là:
- Ái ngữ là lời nói của lòng từ bi nhân ái.
- Ái ngữ là lời nói hiền hòa chân thật.
- Ái ngữ là lời nói về công đức, trí tuệ và làm cho tâm được cởi mở.
- Ái ngữ là lời nói vì lợi ích người khác.
- Ái ngữ là lấy tâm vô nhiễm mà chỉ rõ cho mọi người đâu là mê đâu là ngộ.
- Ái ngữ tối thắng là nói pháp đúng thời, và nói cho người hợp căn cơ.

Như vậy, Ái ngữ là lời nói sự thật, là biểu hiện của lòng từ bi, là trí tuệ, là tư cách đạo đức và phẩm hạnh của người đó.

Trong Kinh A Hàm đức Phật dạy có ba cách nói: một là nói như phân, hai là nói như hoa, và ba là nói như mật. Nói như phân là loại người nói điêu ngoa xảo trá, nói thêu dệt, nói lưỡi hai chiều, nói đâm thọc, nói ác khẩu và nói không đúng sự thật. Nói như hoa là loại người không nói điêu ngoa xảo trá, không nói thêu dệt, không nói lưỡi hai chiều, không nói đâm thọc, không nói ác khẩu và nói đúng sự thật. Nói như mật là loại người không nói điêu ngoa xảo trá, không nói thêu dệt, không nói lưỡi hai chiều, không nói đâm thọc, không nói ác khẩu và nói đúng sự thật. Ngoài ra, họ còn nói những lời không hại ai, nói lời hướng thiện, nói lời êm thắm, dịu dàng, lịch sự, làm cho ai nấy đều thích nghe, sanh tâm chánh tín Tam bảo.

Trong ba loại người kể trên, đức Phật khuyên chúng ta nên làm loại người thứ ba hoặc chí ít cũng làm loại người thứ hai, chứ đừng bao giờ làm loại người thứ nhất. Vì rằng, khi chúng ta làm loại người này sẽ bị mọi người xa lánh, tởm lợm, không muốn tiếp xúc, gần gũi. Còn khi ta làm loại người thứ ba thì sẽ thích hợp với chánh pháp, đem chân lý đi vào cuộc đời, làm cho đời sống được thăng hoa, mọi người đều được sống trong tình thương yêu hòa thuận, an bình, như cơn mưa mát dịu giữa mùa hè oi bức tưới cùng khắp mặt đất cằn khô đầy rẫy sự bất an này.

Cổ nhơn có dạy:

Lời nói không mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

Hay:

Muốn nói bớt bảy còn ba
Bớt hai còn một mới là an vui.

Một lời nói chẳng mất gì cả, vậy mà vì tánh ích kỷ tham lam, sân hận, si mê nên đã tuôn ra những lời khó nghe, tạo sự ly gián giữa người với người, gây thù kết oán, làm cho họ phải điêu đứng, ấm ức, thất điên bát đảo, trong khi đó, mình lại vui cười sung sướng trên sự đau khổ của người khác. Những loại người như vậy thật ác độc hơn loài thú dữ. Bởi lẽ, thú dữ chỉ ăn thịt loài khác trong một đời, còn người nói lời thô ác, nham hiểm làm người khác phải chết dần chết mòn, uất hận từ đời này qua kiếp khác.

Nếu chúng ta không thể nói lời dịu dàng, dễ thương được thì tốt nhất là nói ít lại hoặc thực tập im lặng, còn hơn là phải xổ ra những lời nói khó nghe, ngược ngạo phi lý, gây tổn hại đến đời sống và danh dự của người khác.

Trong Kinh Pháp Cú, đức Phật dạy: “Dù nói hàng ngàn lời vô ích, không bằng chỉ nói một lời đúng chánh pháp. Lời nói đúng chánh pháp có lợi ích làm cho tâm người nghe được an tịnh”. Thật đúng như vậy, chúng ta nói nhiều những lời vô ích thì sẽ mắc bệnh nói nhiều, nói dai, nói dở; bằng như chúng ta biết nói ít lại, nói những lời đúng chánh pháp thì không chỉ chúng ta được lợi ích mà người khác cũng được vui theo. Cho nên, lời đức Phật dạy “im lặng như chánh pháp, nói năng như chánh pháp” làm cho ta thấm thía biết dường nào.

Ngoài tấm gương của đức Phật khuyên chúng ta nói đúng, nói ít hay thực tập im lặng ra, còn có những bậc thánh nhân, triết gia, thi hào, nhân sĩ cũng đều khuyên chúng ta nên nói ít lại. Đức Khổng Tử đã dạy học trò rằng: “Đa ngôn đa quá”, (nói nhiều thì lỗi nhiều).

Và đây, hãy nghe thi sĩ Hàn Mặc Tử nhắn gửi:

Ai hãy làm thinh chớ nói nhiều
Để nghe dưới đáy nước hồ reo
Để nghe tơ liễu rung trong gió
Và để xem trời giải nghĩa yêu.

Lắng đọng tâm tư, chúng ta mới có thể nghe được tiếng “nước hồ reo”, tiếng “tơ liễu rung trong gió” và thấy được bầu trời giao cảm đang giải nghĩa yêu thương. Chỉ có tâm hồn lắng đọng tợ nước hồ thu như thế, chúng ta mới “nghe” được những cung bậc rung lên từ đáy sâu thăm thẳm của nội tâm đang bắt nhịp cùng ngoại cảnh, để rồi từ cái “một” nhỏ nhoi đó nhập vào mênh mông đại hải của vạn hữu đất trời. Đây là triết lý “nhất quy vạn pháp” của nhà Phật.

Cần nói thêm nữa là, trong Phật giáo, im lặng đôi khi đó là sự “im lặng sấm sét”. Tổ sư Bồ-đề Đạt-ma là một minh chứng hùng hồn với “cửu niên diện bích”, chín năm quay mặt vào vách đá. Sự im lặng của Ngài là một tiếng thét sấm sét làm bung vỡ cái võ bọc vô minh, u ám từ nhiều đời kiếp tan tành thành trăm ngàn mảnh, chỉ còn lại bản tánh Chơn Như Diệu Hữu, sáng suốt và giác ngộ.

Hay như thi sĩ Thiền Basho đã lịch nghiệm:

Chuông chùa đã lặng
Mà tiếng ngân còn vang khắp đồi hoa.

Vậy mới biết, một lời nói đúng như chánh pháp hay im lặng như chánh pháp như tiếng chuông chùa, dù đã lặng nhưng âm vọng vẫn còn ngân mãi ngân mãi đến muôn trùng.

Đức Phật còn khuyên rằng, ngoài sự thực tập Ái ngữ, chúng ta phải biết giữ tâm mình cho thăng bằng, an tịnh, không bị dao động bởi những tiếng thị phi, ác khẩu, những vu khống, mạ lị, lăng nhục. Giữ được trạng thái như vậy thì, dù cho người khác có cố ý ám hại, nói xiên xỏ đặt điều, nói bóng nói gió, nói thêu dệt lắm chuyện… mình vẫn an nhiên tự tại, xem đó như là thử thách trong bước đường tìm cầu đạo giải thoát của chính mình. Có câu chuyện kể rằng: Nhà hiền triết nọ có bà vợ bị bệnh nói nhiều. Một hôm, bà bị bệnh không thể nói nhiều được nữa. Hôm đó nhà hiền triết than là, ông đã mất cơ hội thực hành hạnh tu nhẫn nhục và hạnh lắng nghe.

Một điều không thể thiếu bên cạnh lời nói dễ thương, biết nhẫn nhục, giữ tâm thanh tịnh, đó là chúng ta cần thực tập lắng nghe, lắng nghe một cách sâu sắc mới có thể thấu hiểu hết được những nỗi đau, những điều u uất dồn nén từ lâu trong lòng họ, kể cả những người ác ý vu hãm mình, họ cũng có cái “biệt nghiệp” huân tập từ nhiều đời nhiều kiếp của họ. Vì vậy, chúng ta cần có cái tâm vững chãi, tâm từ bi bao dung độ lượng để nhiếp phục họ, chuyển hóa họ. Nếu không chuyển hóa họ được, thì ít ra cũng không gây thù, chuốc oán thêm nữa. Thiền Tăng Hàn Sơn hỏi Thập Đắc: “Người thế gian phỉ báng tôi, khích bác tôi, làm nhục tôi, cười tôi, khinh tôi, rẻ rúng tôi, lừa tôi thì làm thế nào để đối trị?” Thập Đắc trả lời: “Chỉ nên nhẫn họ, nhường họ, tránh họ, vì họ, nhịn họ, kính họ, không để ý đến họ rồi qua một thời gian đến thăm họ.”

Trong cuộc sống, ai mà chẳng có lúc phạm phải sai lầm. Nhưng nếu người phạm lỗi biết nhận lỗi, biết ăn năn hối hận, còn những người xung quanh thì biết bao dung tha thứ cho những người lầm lỗi đó thì đâu có xảy ra hận thù, đố kỵ, hiềm khích gây đau khổ cho nhau, mà ngược lại, người người sẽ sống hòa thuận, nhà nhà yên vui, gia đình hạnh phúc, xã hội an bình, thịnh vượng. Ôi, thật cao quý biết bao!

Khổ nỗi, chúng ta không làm được như thế, cứ mãi ngụp lặn trong hỷ, nộ, ái, ố, trong tham lam, sân hận, si mê rồi gây khổ cho mọi người và cho chính cả bản thân mình.

Đúng là:

Đường đời chật hẹp người chen lấn
Lối đạo thênh thang hiếm kẻ tìm.

Cho nên, đức Phật nhắc nhở chúng ta luôn luôn sống tỉnh thức, bên trong thì tinh cần nỗ lực, thúc liễm thân tâm, trau dồi trí tuệ; bên ngoài thì không bon chen danh lợi, không đua tranh hơn thua với ai, sống hòa ái, nhu mì, đức độ.

Nói tóm lại, nếu chúng ta muốn có một đời sống an lạc, hạnh phúc thực sự thì chúng ta phải biết sống đúng như chánh pháp: biết ăn ở hiền lương, biết nói lời chân thật dịu dàng dễ thương, hay nói khác hơn là thực hành Ái ngữ theo lời Phật dạy. Làm sao để mỗi lời nói của chúng ta sẽ thơm ngát như bông hoa, sẽ đậm đà như mật ngọt, ngõ hầu góp phần hóa giải phiền não, khổ đau, hận thù, đem lại lợi ích, an vui cho tất cả nhân loại.

Vậy thì, bạn còn chần chờ gì nữa mà không nói lời dịu dàng dễ thương ngay bây giờ?

Sacramento, August 2009
Thiện Long – Hàn Long Ẩn

http://www.phoquang.org/modules.php?name=News&op=viewst&sid=1732

Ngõ vào bản thể

2010-12-19T21:10:00.000+07:00

LTS: Sau những loạt bài Phật học ứng dụng đăng tải trên Giác Ngộ, được tác giả kết tập thành sách Hiểu về trái tim, một ấn phẩm được đông đảo bạn đọc quan tâm và đón nhận gần đây, thầy Minh Niệm tiếp tục dành cho Giác Ngộ loạt bài Phật học ứng dụng mới, với chủ đề "Con đường thảnh thơi". Con đường thảnh thơi vốn có thật và thênh thang, tuy nhiên không phải ai cũng có thể đặt chân thoải mái và an lạc trên con đường này, nhất là khi chưa thực sự hiểu về trái tim của mình và người. Xin giới thiệu những cung bậc của "Con đường thảnh thơi"đến với độc giả xa gần. G.N

Thực tại bí ẩn

Hiện nay các nhà khoa học đều cho rằng những gì mà chúng ta nhìn thấy trong thực tại đều không đúng như chính nó đang là. Immanuel Kant là một khoa học gia người Đức (1724-1804) đã từng phát biểu rằng: "Cái mà chúng ta nhìn thấy chỉ là thứ thực tại được hiện lên đúng với trình độ mà chúng ta biết về nó mà thôi. Thực tại là chính nó, chúng ta không bao giờ biết được với tính chất của một hiểu biết khoa học". Lời phát biểu này không được bao nhiêu người để ý. Rồi người ta vẫn tiếp tục không ngừng khảo sát, và lại cho rằng thực tại là một cái gì đó nhiều hơn không gian ba chiều của chúng ta. Chúng ta tạm gọi thực tại là một cái X nào đó thì vũ trụ có thể chỉ là một mảnh chiếu của thực tại trong không gian ba chiều này. Vậy phải chăng thực tại nhiều chiều hơn nên con người không thể tiếp cận, vì tri thức con người vốn đã bị không gian ba chiều giới hạn mất rồi?

David Bohm (1917-1992) là một nhà lượng tử xuất sắc người Mỹ lại phát hiện rằng: "Các hạt mà chúng ta đang thấy, khi ẩn khi hiện, sự vận động biến đổi ấy là do chúng nhận được sự điều khiển bằng thông tin từ một trường lượng tử (quantum potential)". Theo David Bohm thì trường lượng tử đó có tính chất non-local (phi cục bộ) - không biết tới không gian và tác động nhau tức thì. Theo cách này thì trường lượng tử phải có chứa tâm thức, tức vạn vật trong vũ trụ tương tác với nhau bằng chính tâm thức của chúng. Khám phá này đã tạo ra nhiều cuộc tranh cãi quyết liệt. Và rồi các nhà khoa học cũng vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng, họ lại nghi vấn rằng phải chăng đằng sau thực tại này có một cái gì khác mà con người không thể biết? Sự khủng hoảng về bản thể học (ontology) của thế giới chúng ta chính là sự khủng hoảng của vật lý hiện nay. Nhưng mới đây, các nhà khoa học đã chứng minh lời nói của David Bohm là hoàn toàn đúng đắn, đó là thí nghiệm khe đôi (double slit experiment). Tức là khi tách hai hạt electron rời ra, người ta thấy hạt bên này dao động theo hướng nào thì hạt bên kia cũng dao động theo hướng ấy.

Thí nghiệm này đã thật sự gõ vào cánh cửa bản thể của thế giới chúng ta rồi đấy. Tuy nhiên cánh cửa vẫn chưa mở ra. Vì các nhà khoa học vẫn còn nhiều bối rối, họ không thể tin rằng mọi sự mọi vật trên thế gian này đều không ngừng giao thoa với nhau, chịu tác động với nhau và tồn tại được là nhờ vào nhau. Bởi nếu theo sự thật này thì anh cũng chính là tôi và tôi cũng chính là anh, vì vậy nỗi khổ của anh cũng chính là nỗi khổ của tôi và hạnh phúc của tôi cũng chính là hạnh phúc của anh sao? Sự thật này vượt quá xa nền "văn minh nhân loại" tại thời điểm này, khi mà ai cũng đang cố gắng tích góp quyền lợi cho bản thân, hoặc vì quyền lợi của mình mà sẵn sàng chèn ép hay triệt tiêu kẻ khác. Cho nên, dù đã gõ được cánh cửa bản thể, nhưng khoa học sẽ không thể nào vào được thế giới bản thể khi mà khoa học vẫn còn đứng trên cái tôi đầy tự hào và tham vọng của khoa học.

Hiện tượng cũng là bản thể

Cách đây hơn 26 thế kỷ, Siddhārtha Gautama đã đi vào thế giới của bản thể, đã đạt tới tự do và hạnh phúc tuyệt đối, nên người ta đã gọi Ngài là Bậc Giác ngộ hay Đức Phật. Như vậy chữ đạo Phật có nghĩa là con đường đi vào thế giới bản thể, và điều này cũng có nghĩa ai theo đạo Phật tức là người ấy đã quyết tâm tham dự vào thế giới bản thể. Tuy nhiên, Đức Phật cũng đã không ít lần ngại ngần giới thiệu thế giới bản thể đến đại chúng, và rồi cuối cùng Ngài cũng đã nói rất ít về thế giới kỳ bí ấy. Bởi lẽ, khi nói ra có thể sẽ làm kinh động tâm thức mọi người, sẽ khiến cho nhiều người nghi ngờ và xa lánh, nhất là sự giới hạn của ngôn từ sẽ dễ khiến cho nhiều người hiểu lầm rồi vướng kẹt vào đó.

Có lần, Đức Phật hái một nắm lá trong rừng và hỏi các học trò: "Nắm lá trong tay ta nhiều hơn hay lá trong rừng nhiều hơn?". Thầy Ananda thưa: "Dạ, dĩ nhiên lá trong rừng phải nhiều hơn chứ ạ". Đức Phật ân cần nói: "Cũng vậy, những gì ta có thể nói ra cũng chỉ như lá trong nắm tay này thôi, còn những gì ta đã đạt được nhiều như lá ở trong rừng vậy". Đây là lời nhắn nhủ rất quan trọng. Nếu ai muốn đạt tới những chân lý sâu xa hơn thì phải nỗ lực tu tập từ chính bản thân mà không nên tìm kiếm hay chờ đợi gì thêm nơi kinh nghiệm của kẻ khác. Bởi chân lý là thứ mà mỗi người phải tự đến và cảm nhận lấy, không thể nào dùng trí thông minh mà đạt được. Như vậy những bản kinh nào đã giới thiệu một cách chi li và hấp dẫn về thế giới bản thể (còn gọi là Niết-bàn, Chân như, Bản lai diện mục hay Phật tánh) là do sự cố gắng diễn giải của các vị học trò tiếp nối Đức Phật. Sự cố gắng ấy tưởng chừng sẽ giúp mọi người tiến gần với bản thể hơn, nhưng đó lại là cái bẫy khiến bao người tu tập đánh mất thực tại vì chìm đắm trong mộng tưởng Niết-bàn.

Đức Phật thì khác. Ngài luôn dạy những điều rất gần gũi, chủ yếu thức tỉnh mọi người hiểu rõ sự thật về cuộc sống hiện tại. Như bản chất của tiền bạc, danh vọng, quyền lực hay sắc dục tuy đem lại những cảm xúc hấp dẫn nhưng nó sẽ mau chóng hoại diệt và sẽ để lại sự nghiện ngập. Đức Phật chỉ ra có một thứ hạnh phúc khác ít phải trả giá hơn nhưng tồn tại lâu bền hơn, có thể tìm thấy ngay trong giờ phút hiện tại mà không cần phải chờ đợi hay tranh đấu với ai, đó là quay về nương tựa chính mình. Tức là mỗi người phải xây dựng cho mình thói quen chú ý và quan sát tất cả những gì mình cảm nhận được ngay trong thực tại, nhưng đối tượng quan trọng nhất chính là thái độ sống của mình. Để từ đó ta có thể thấu hiểu cơ chế tâm thức của mình hoạt động như thế nào, tại sao nó lại phát sinh những phản ứng như thế. Khi ấy, ta mới chuyển hóa được những năng lượng xấu như sợ hãi, nghi ngờ, tức giận, kỳ thị, hận thù; và phát huy những năng lượng tốt như lắng nghe, chấp nhận, tha thứ, buông xả, tùy thuận. Khi thói quen mong cầu và chống đối bị bào mòn, tự nhiên ta sẽ chấp nhận và sống sâu sắc với thực tại. Hạnh phúc từ đó nảy nở.

Khi ta đã nhận ra hạnh phúc hay khổ đau là tùy thuộc vào chính tâm mình chứ không phải tại nơi hoàn cảnh bên ngoài, thì ta sẽ không còn đổ thừa hay trách móc hoàn cảnh hoặc hy vọng về một thế giới hạnh phúc xa xăm nào nữa. Tuy nhiên, dù đã quay về nương tựa nơi bản thân để tìm thấy những giá trị hạnh phúc thật hơn, nhưng nếu ta vẫn còn thấy mình với người kia là hai cá thể hoàn toàn khác biệt nhau thì chắc chắn ta vẫn còn thái độ phân biệt đối xử. Tức là nếu ta vẫn còn mong mỏi những hoàn cảnh thuận lợi và sẵn sàng kháng cự lại những hoàn cảnh trái nghịch, thì ta vẫn còn bị chi phối bởi vô thường, còn phải chịu thăng trầm và khổ đau. Vì vậy, Đức Phật lại tiếp tục hướng dẫn những bài thực tập sâu sắc hơn. Thí dụ nếu quan sát kỹ ta sẽ thấy hơi thở vào ra chỉ là sự vay mượn từ không khí chứ không phải là của ta, hay mỗi khi ăn uống ta cũng thấy rằng mình tồn tại được là nhờ sự góp sức của vô số điều kiện trong vũ trụ. Rõ ràng ta chỉ là một hợp thể vay mượn không hơn không kém. Ta vốn tương tác với vạn sự vạn vật.

Sự thực tập này nếu muốn đi xa hơn thì cần phải có một không gian thích hợp để nuôi dưỡng, vì thói quen của hầu hết mọi người là chạy theo hoàn cảnh và vướng kẹt vào chúng. Thế nên, để thực hiện mục tiêu tháo gỡ tận cùng những lớp nhận thức sai lầm về cái tôi, cũng như tháo gỡ những cố tật phiền não đã bao bọc thành những bức tường kiên cố để bảo vệ quyền lợi cho cái tôi, thì ta phải can đảm tạm thời rời xa những môi trường nặng mùi danh lợi. Tình cảm và danh dự là hai yếu tố rất dễ tạo ra những vai vế giả tạo rồi khiến ta tự đồng hóa toàn bộ con người của mình với chúng, quên mất mình vốn là ai. Nhưng nếu những nơi tu tập vẫn không tránh khỏi sự xâm lấn của danh lợi thì ta phải can đảm từ bỏ nơi ấy để đi vào miền hoang dã, nương tựa và học hỏi với thiên nhiên. Ta phải tách mình ra khỏi cái gọi là "văn minh nhân loại" một thời gian đủ lâu để cho cái tôi với quá nhiều vai vế bị cô lập và tháo tung. Bấy giờ ta mới có hy vọng vào được bản thể.

Trong thế giới của bản thể thì không có trước sau, trên dưới, đẹp xấu, cao thấp, nam bắc, đến đi, tan hợp, sống chết... Bởi những cặp tương đãi ấy chỉ có khi ta thấy mình là một cái tôi riêng biệt. Trong khi ta cũng như những con sóng, tuy khác nhau về mặt hình tướng cao thấp nhưng tất cả cũng đều có chung tính chất là nước, nên thay vì so sánh để có thái độ kỳ thị nhau thì ta hãy chấp nhận và yêu thương nhau. Ta cũng chẳng khác gì bãi cát, nên khi những hạt cát nơi này bị thổi đi nơi khác hay những hạt cát nơi khác bay đến nơi này ta cũng không hề thấy có sự tan biến hay hoại diệt gì cả, vì nơi này hay nơi khác cũng đều là bãi cát kia mà. Cho nên vào thế giới bản thể có nghĩa là cũng con người này, cũng thế giới này, nhưng tâm ta vượt lên cung bậc cao hơn. Ta nhìn thực tại bằng con mắt không so sánh phân biệt. Ta tôn trọng và yêu thương mọi cá thể khác như chính thân mạng mình. Bởi lẽ, ta không chỉ tương tác mà còn tương tức với vạn sự vạn vật. Tương tức nghĩa là cái này cũng đồng thời là cái kia, anh là tôi mà tôi cũng chính là anh.

Như vậy, Đức Phật tuy đã trình bày về hai sự thật (Nhị đế) đang tồn tại trong cuộc sống của chúng ta là thế giới hiện tượng (Tục đế) và thế giới bản thể (Chân đế), nhưng Đức Phật vẫn khẳng định rằng cửa ngõ vào thế giới bản thể chính là khả năng thấu triệt và vượt thoát được sự khống chế của thế giới hiện tượng. Tức là không có cái thế giới bản thể nào nằm ngoài thế giới hiện tượng, cũng như không có cái đại dương nào nằm ngoài những con sóng hay không có cái bãi cát nào nằm ngoài những hạt cát cả. Vậy nó nằm ở đâu? Nó cũng chính là thế giới hiện tượng mà chúng ta đang tiếp xúc và cảm nhận qua giác quan bình thường đấy thôi. Chỉ có điều ta cần phải vượt thoát bức tường vĩ đại tham-sân-si, tháo tung được các vỏ bọc giả tạo của cái tôi thì ta sẽ vào được bản thể. Nói cách khác, khi đạt tới cái thấy siêu tuyệt rằng ta với vạn vật cũng là một thì tâm ta sẽ phát sinh ra năng lượng có tần số thích ứng với tần số năng lượng của mọi cá thể trong thực tại, nên ta sẽ nhìn thấy rất rõ sự thật về chúng. Vô ngã chính là nơi gặp-gỡ-chân-thật của thực tại.

Đến đây, ta có thể phát biểu rằng hiện tượng cũng chính là bản thể, vì nó tùy thuộc vào sự phản ánh của trình độ tâm thức con người. Nghĩa là tâm ta như thế nào ta sẽ nhìn thấy thực tại như thế ấy, đúng với câu nói nổi tiếng của Đức Phật: "Vạn pháp duy tâm tạo". Nhưng nếu ta không có khả năng vào được thế giới bản thể, hoặc ta không muốn vào thì ta cũng có thể tìm thấy hạnh phúc tương đối từ thế giới tương đối, với điều kiện phải thiết lập đời sống tỉnh thức để ta luôn hiểu rõ chính mình và hoàn cảnh. Sống cho thật sâu sắc và đối xử tử tế với mọi người là ta đã sống xứng đáng một kiếp người rồi. Còn nếu ta thực sự muốn nếm trải cảm giác Niết bàn - thứ hạnh phúc tuyệt đối ngay giữa cuộc đời này thì bắt buộc ta phải lột xác. Lột xác là tháo gỡ từng mảnh "vai diễn" tạo nên cái tôi hư ảo, chứ không hẳn là chối bỏ tất cả để khoác lên mình chiếc áo tu hành đâu. Bởi tu hành không khéo thì cũng chỉ tạo thêm vai diễn mà thôi. Gạt bỏ hết sự hưởng thụ của cái tôi để vào được bản thể thì cũng đáng để ta đánh đổi lắm chứ. Chỉ e ngại rằng lối vào bản thể quá mênh mông và có khá nhiều cạm bẫy mà ta không đủ sáng suốt để nhận ra.

Con sóng về đại dương

Trôi lăn hoài vất vả

Biết đâu là cố hương

Thuyền còn neo bến lạ.

Minh Niệm

Thư cho một bạn trẻ

2010-12-15T20:20:00.000+07:00

Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn
Xuân Kỷ Sửu (2009)

Trần Hữu Dũng

Bạn quý mến,

Rất tiếc là tôi chưa được quen thân với bạn, nhưng tôi đã thấy bạn từ bục giảng của tôi, nghe bạn tâm tình qua những bức thư đầy bức xúc về đất nước, về tương lai, và về nhân loại nữa. Qua đó tôi cảm nhận một nghịch lý: bạn vừa có niềm tin ở một tương lại xán lạn hơn, nhưng niềm tin ấy lại bị xao xuyến do cái hiện tại này. Bởi vậy, nhân dịp xuân về, Tết đến, trước hết tôi cầu mong bạn giữ vững niềm tin ấy, và có ít dòng tâm sự.

Trước tiên, một lời tạ lỗi...

Tôi không có “kinh nghiệm” hay lời dặn dò gì để truyền lại cho bạn, bởi vì tôi nghĩ mỗi thế hệ phải tìm một tương lai cho mình. Hơn nữa, dù nghĩ rằng chúng tôi (thế hệ trước các bạn) đã có nhiều cống hiến nhất định cho đất nước (chúng ta không bao giờ quên hàng triệu người thế hệ tôi, và trước nữa, đã hi sinh để mang lại độc lập, thanh bình và thống nhất cho tổ quốc), chúng tôi cũng đã có rất nhiều lỗi lầm, yếu kém... Các bạn đang tiếp nhận một xã hội và một đất nước còn nhiều mảng tối, thậm chí có người sẽ nói là, về vài mặt, chúng có chiều đi xuống. Cụ thể, không ai có thể thành thực mà nói rằng nước ta có một nền giáo dục đáng hãnh diện. Và sông núi, ruộng đồng! Có ai dám nói rằng tất cả đều đẹp đẽ như xưa? Để lại cho các bạn một nền giáo dục như thế, núi sông như thế, có lẽ là “tội” lớn nhất của những người mà trách nhiệm là chuẩn bị cho tương lai các bạn, là bảo quản giang sơn cho các bạn. Những người ấy là chúng tôi.

Tôi phải nhìn nhận rằng trong những năm gần đây, khi cơn lốc “thị trường” bao phủ lên đất nước ta thì (cùng với sự phồn vinh vật chất mà nó đem lại) một bộ phận không nhỏ chúng tôi, nhất là giới được xem là “trí thức”, đã tha hóa. Chúng tôi đã góp phần không nhỏ vào sự “chụp giật” của cuộc sống ngày nay, một số không ít chúng tôi đã co cụm lại, chỉ lo cho gia đình, con cháu mình mà không nghĩ đến các bạn, thái độ đạo đức giả của một số chúng tôi hẳn đã làm nhiều bạn chán ngán, buồn phiền. Một số chúng tôi đã có quyền, có lợi, nhưng chưa làm đầy đủ bổn phận với các bạn. Bởi vậy, trước hết, tôi có lời xin lỗi bạn, thế hệ trẻ. Tôi không dám thay mặt ai để xin lỗi, chỉ xin lỗi cho cá nhân tôi, song tôi nghĩ nhiều người ở thế hệ tôi cũng cùng một tâm trạng.

Nhưng dù hiện tại có thế nào thì tương lai cũng sẽ đến, và tương lai đó sẽ trong tay các bạn. Chẳng những tôi không biết hình tượng vật chất, cơ cấu xã hội hay thể chế kinh tế của tương lai ấy sẽ thế nào, tôi còn ngờ rằng bạn sẽ phải đương đầu với những vấn đề triết lý cực kỳ cơ bản mà tôi chưa thể hình dung. (Ví dụ như với sự tíến bộ của y sinh học, nhất là công nghệ nháy (cloning), đông lạnh thân xác... , tất sẽ có những câu hỏi: “con người là gì?”, “sự sống là gì?”) Mỗi thế hệ phải đi vào một tương lai hoàn toàn mới mà không thế hệ nào trước đó hình dung được. Dù vậy, có vài vấn đề mà tôi nghĩ sẽ là cái trục mà tương lai sẽ xoay quanh. Tôi xin chia sẻ với các bạn.

Toàn cầu hóa và dân tộc tính

Chúng ta đang vào một kỷ nguyên trong đó thế giới thay đổi với một nhịp độ và tầm mức chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại, vùn vụt và sâu rộng. Đó là tiến trình vũ bão của cái gọi là “toàn cầu hóa” (gọi cho gọn, dù tôi không thích cho lắm cụm từ thời thượng này). Tin tức từ khắp nơi trên thế giới đến với mọi người từng phút, từng giờ. Các bạn đi du học, du lịch, gặp gỡ bạn bè, thân nhân, từ các nước về thăm nhà. Toàn cầu hóa đem lại cho bạn vô vàn cơ hội, và bạn nên sẵn sàng (trong tư duy cũng như trong kỹ năng) để tận dụng những cơ hội ấy (một việc cụ thể là trau dồi ngoại ngữ), nhưng nó cũng đặt ra nhiều vấn đề mà tôi mong các bạn cùng suy nghĩ.

Thứ nhất là sự giữ gìn dân tộc tính. Tôi không khẳng định là bạn phải bảo tồn dân tộc tính (cũng xin lưu ý các bạn rằng không phải mọi người đều nhất trí “dân tộc tính” là gì) nhưng tôi muốn chúng ta (bạn lẫn tôi) cùng suy nghĩ có nên “giữ gìn bản sắc dân tộc”, theo nghĩa nào đó, và nếu nên thì nên giữ phần nào, đến mức độ nào. Chọn lựa ấy đòi hỏi những cân nhắc khách quan (không để những sô-vanh phi lý chi phối) song cũng khó thể không chủ quan, bởi vì nó sẽ phản ảnh tình cảm (nào đó) đối với quê hương đất nước, nguồn cội của mình. Vươn ra với thế giới không có nghĩa là chúng ta sẽ xóa nhòa những đặc thù của văn hóa, của ngôn ngữ chúng ta, nhưng với những cơ hội tràn vào từ ngoài là xu thế đồng hóa (tưởng tượng xem: đời sống sẽ dễ dàng biết bao nếu mọi người trên thế giới đều sử dụng... tiếng Anh!). Trong lúc đó, “dân tộc tính” (tạm gọi như vậy) là cái đặc thù. Làm sao để khai thác mọi cơ hội của toàn cầu hóa trong lúc giữ đến một chừng mực nào đó tính đặc thù, cái cá biệt của chúng ta, là một bài toán cho các bạn

Thứ hai, toàn cầu hóa không có nghĩa là bạn không còn là một công dân của một nước. Nói cách khác, dù bạn có trở thành một “công dân quốc tế” thì bạn cũng vẫn là thành viên của một “địa phương” nào đó. Dù bạn có sang Âu, sang Mỹ sống thì bạn cũng phải đối diện với những vấn đề của cộng đồng, địa phương ấy ... Đó không nhất thiết là một ràng buộc đạo đức nhưng là một yêu cầu xã hội thiết thân (và thiết yếu!). Chọn lựa sự dung hòa, kết hợp những trách nhiệm ấy, chính là đóng góp cụ thể vào sự xích gần nhau giữa người và người, xuyên qua lằn ranh quốc gia và chủng tộc. Nói như nhà xã hội học Ted Ward, bạn sẽ là thành viên của một nền “văn hóa thứ ba”.

Nếu bạn đã có dịp du học, hoặc đang du học, thì bạn thật là may mắn, và một quyết định mà bạn phải đối đầu là có nên về nước hay không. Bạn sẽ ngạc nhiên khi nghe ý kiến tôi: điều đó không thật sự là quan trọng! Tôi tin rằng bạn đủ sáng suốt để quyết định cho chính bạn, bởi nó tùy vào hoàn cảnh, ngành nghề, của mỗi người, và nhất là – trong kỷ nguyên đi đi về về dễ dàng như nay – nó không còn là một quyết định cho suốt đời bạn, không thể thay đổi sau này. Nhưng tôi nghĩ rằng nhu cầu “làm cái gì đó” cho đồng bào mình, nhất là khi đại đa số những người ruột thịt ấy vẫn còn cực kỳ nghèo khổ, là một ước muốn cơ bản nhất của con người. Cũng không nên xem hồi hương là “cống hiến” một chiều của bạn cho đất nước, bởi vì sống giữa lòng dân tộc bạn còn nhận được những tình cảm yêu thương, những ý nghĩa của sự sống, mà bạn không tìm được nơi nào khác.

Nhìn rộng ra, tôi nghĩ rằng khi mà sự tương phản giữa dân tộc và quốc tế mờ nhạt đi (vì sự di chuyển dễ dàng) thì những vấn đề tài nguyên, môi trường – nói cách khác là sự phát triển bền vững – sẽ trở thành sâu sắc, bức xúc hơn. Toàn cầu hóa, nhìn theo góc cạnh này, không có nghĩa là không còn biên giới quốc gia, cụ thể là không còn những tranh chấp giữa các quốc gia, dân tộc. Chỉ là, trong kỷ nguyên mới này những xung khắc cũ sẽ tái hiện qua những phương diện khác: tranh chấp về tài nguyên (nhất là năng lượng) và môi trường. Chúng ta phải tỉnh táo, không thể ngây thơ. Chúng ta chia sẻ những quan tâm của quốc tế, hợp tác để tìm những giải pháp chung cho nhân loại, nhưng cũng không quên những quyền lợi thực tế mà mỗi quốc gia đều phải bảo vệ cho mình, toàn cầu hóa hay không.

“Hai văn hóa” và những giá trị nhân văn

Trên đây tôi đã nói về sự giằng co giữa cái đặc thù của dân tộc và cái chung của thế giới, một sự giằng co mà tiến trình toàn cầu hóa làm nổi bật, thậm chí căng hơn. Nhưng còn một bộ mặt nữa trong đời sống của chúng ta – và sẽ rõ hơn trong tương lai các bạn – đó là sự quan trọng của công nghệ trong sinh hoạt hàng ngày. Bộ mặt này sẽ gây ra một sự giằng co nữa, giữa một nền văn hóa dựa vào công nghệ, vào kinh tế thị trường, và một nền văn hóa nhân văn, đi sâu hơn vào con người, mà tượng hình là văn chương và nghệ thuật.

Gần nửa thế kỷ trước, tác giả C.P. Snow (người Anh) đã báo động về cái mà ông gọi là sự xung khắc của “hai văn hóa”: văn hóa nhân văn và văn hóa công nghệ. Dù cảnh báo này của C.P. Snow đã bị nhiều người cho là một báo động lầm, chí ít cũng là phóng đại (hai tư duy nhân văn và tư duy công nghệ tuy hơi khác nhau nhưng không tương phản như Snow nghĩ), nó là tiền thân của một bức xúc thời thượng: “liệu thị trường có xói mòn đạo đức?”. Cũng vậy, sự tranh chấp giữa hai “văn hóa” (theo cách nói của C.P. Snow): khoa học và nhân văn sẽ làm nổi bật sự xung khắc giữa văn hóa thương mại và văn hóa “ưu tú” (tạm gọi như thế). Nhiệm vụ của bạn sẽ không đơn thuần là bảo tồn những “giá trị cổ truyền”, nhưng là khuếch trương văn hoá nhân văn – một phần đó sẽ là văn hóa dân tộc, nhưng một phần nào nó sẽ đòi hỏi sự sáng tạo của các bạn, cố nhiên là với cái tố chất của dân tộc mình.

Sự hội nhập vào thế giới mang theo nhiều nguy cơ tiềm ẩn, và có vẻ ngày càng trầm trọng. Cuộc sống hối hả, vội vàng, để lại cho chúng ta ngày càng ít thời giờ để suy nghĩ, nhìn lại nội tâm. Đó là thế giới của CNN, của Google, của Wikipedia... Chúng ta có thể tưởng là mình “biết” nhiều, nhưng đó là một thứ kiến thức manh mún, rộng mà không sâu. Thông tin tràn ngập song hầu hết là vô ích. Bạn nên nhín chút thời gian để lắng đọng, ngồi lại một nơi cô tịch để trầm tư.

Với sự tiến bộ của công nghệ thì vai trò của văn chương, nghệ thuật có phần bị lu mờ. Đây là một xu hướng toàn cầu mà nhiều trí thức khắp nơi đã báo động, than phiền. Tôi vẫn biết rằng không phải tất cả các bạn đều “kiếm cơm” trong lãnh vực văn hóa. Các bạn sẽ là nhà kinh doanh, là kỹ sư, là nhà nông... nhưng tôi mong các bạn lưu tâm, và khuyến khích – ít nhất là trong cương vị một người “tiêu dùng” văn hóa – sinh hoạt ấy, bởi vì một xã hội không thể là “phát triển” nếu nó thiếu vắng những sinh hoạt văn hóa sống động, những người thẩm định văn hóa có trình độ, và những người đó là bạn, chính là bạn, dù công việc kiếm cơm hàng ngày của bạn nằm trong lãnh vực nào.

Thay lời kết

Trên đây tôi đã thử đưa một cái nhìn khách quan về những vấn đề mà bạn sẽ đương đầu, và tôi đã hứa sẽ không dám “dạy” bạn điều gì. Thế hệ đi trước bao giờ cũng có nhiều kinh nghiệm nhưng tôi xin để những người khác, sống nhiều hơn và hiểu biết hơn tôi, truyền lại các bạn những kinh nghiệm ấy, và tất nhiên, sẽ có nhiều điều mà chính các bạn, cũng như những thế hệ trước, phải tự trải nghiệm. Tôi chỉ xin chia sẻ với bạn một số linh cảm của tôi về tương lai và gửi gắm vài hoài vọng.

Ở nước ta sự chênh lệch giàu nghèo, những bất công trong xã hội, còn quá nhiều (và có vẻ ngày càng sâu đậm hơn!). Nếu bạn được may mắn là người khá giả ở thành thị thì thỉnh thoảng cũng nên nhìn đến những người mà đời sống vật chất khó khăn hơn mình (tôi không nói là “bất hạnh”, vì chắc chắn là họ không cần thương hại, và cũng chưa chắc là bạn hơn họ về trí thức, về những đức tính khác của con người). Phải nghĩ rằng chỉ vì một tình cờ nào đó của lịch sử mà bạn được như ngày nay. Tôi luôn nghĩ rằng một xã hội tươi đẹp – một xã hội đáng sống – là một xã hội mà mọi người đều có cơ hội tiến thân, một xã hội mà mọi người “tử tế” với nhau... Đối với những bạn đang có đời sống chật vật thì tôi chỉ xin bạn nhẫn nại và cố gắng, và hãy tin rằng không gì là không có thể...

Nhưng, bạn còn trẻ, trước mặt bạn còn là những ngày nồng ấm của yêu đương, hãy dìu nhau đi trong những buổi chiều hồng, hãy dành nhiều thời giờ cho những đứa con còn đang lớn, với người vợ trẻ, ông chồng chưa ... già. Tuổi trẻ không chỉ là chặng đường chuẩn bị cho tương lai. Tuổi trẻ còn là một khoảng hiện thực của chính cuộc đời bạn, với những sướng vui mà bạn sẽ chẳng bao giờ tìm lại được. Bạn hãy tận hưởng tuổi trẻ ấy. Và ngay những lúc bạn ... thất tình (hay ve vuốt thú đau thương?), bạn nên nhớ một điều: rồi tất cả cũng qua đi. Điều cần nhất là phải luôn luôn giữ gìn sức khỏe, và tránh những gì mà hậu quả sẽ làm bạn hối tiếc sau này.

Tôi mong rằng trong số các bạn đọc thư này hôm nay, rồi đây sẽ có người viết một bức thư như thế này cho một bạn trẻ khác, và nước Việt Nam – không, cả thế giới này – lúc ấy sẽ đẹp đẽ hơn, và bạn sẽ mãn nguyện về những đóng góp của bạn cho cuộc đời này, trong bất cứ lãnh vực nào mà bạn chọn lựa.

Cái nguy hiểm là chúng ta sẽ nãn chí, chua cay, cho là mình không thể làm gì được nữa... Dù hiện tại có vẻ ảm đạm như thế nào (và thực sự thì nó không ảm đạm như bạn tưởng!), khó khăn ra sao, chúng ta phải giữ niềm tin, và tích cực cùng nhau thực hiện niềm tin ấy, vì đó là bổn phận của chúng ta đối với chính mình...

Xin chúc bạn và gia đình một năm Kỷ Sửu đầy thành công và may mắn.

Trần Hữu Dũng

Tết Kỷ Sửu, 2009

Thành phố của ô tô hay thành phố của con người

2010-11-11T21:47:00.000+07:00

Debra Efroymson, Stephanie Geertman, Kristie Daniel - HealthBridge Canada

Nguồn: Ashui.com

Ngày nay, xu hướng tại rất nhiều đất nước mới phát triển là xây dựng những thành phố dành cho ô tô, một xu hướng có ảnh hưởng lớn tới sức khỏe cộng đồng và sự thoải mái về mặt tinh thần của người dân.

Bảng: Sự phát triển giao thông cơ giới ở Việt Nam, 1990-2005.
(Nguồn: Kenichi Ohno – Vietnam Development Forum, tháng 3/2007)

Những thành phố dành ưu tiên cho ô tô được xây dựng đầu tiên ở Mỹ vào những năm 1930, và cho tới những năm 50 và 60, hầu hết các thành phố trên thế giới thay đổi cấu trúc đô thị từ những thành phố dành cho người dân tới những thành phố dành cho ô tô. Điều này dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hơn, nhiều tai nạn giao thông hơn, số người tử vong tăng lên và các hoạt động thể chất có mục đích (đi bộ hay đi xe đạp) bị sụt giảm rất nhiều, dẫn đến tình trạng béo phì tràn lan và tỉ lệ các căn bệnh không lây nhiễm tăng cao như tiểu đường, đột quỵ, ung thư và bệnh tim mạch.

Để vận hành và duy trì cơ sở hạ tầng cho ô tô là rất tốn kém (xây dựng và sửa chữa đường, cung cấp chỗ đỗ xe, nhiên liệu và sửa chữa phương tiện….) Yêu cầu về không gian lớn cho ô tô có nghĩa là không gian cho các sân chơi, công viên và những tiện nghi khác sẽ giảm đi rất nhiều. Cơ sở hạ tầng dành cho ô tô cũng góp phần tạo nên sự tách biệt xã hội dẫn đến nguy cơ sẽ có ít người dành thời gian bên ngoài hay hiểu về những người hàng xóm của mình. Điều này ảnh hưởng xấu tới sức khỏe về thể chất và tinh thần của người dân, đặc biệt là đối với trẻ em và người già.

Ảnh trái : Châu Âu thập kỷ 1970 – Ảnh phải: Hà Nội 2010

Những tác động tiêu cực nghiêm trọng của cơ sở hạ tầng dành cho ô tô cuối cùng dẫn tới một phản ứng là rất nhiều thành phố đã giành lại không gian của ô tô để làm lợi cho người dân. Từ những năm 1980, rất nhiều các thành phố trước kia dành cho ô tô (trong số đó có Melbourne, Curibita, Bogotá và Copenhagen) đã trả lại không gian cho người dân và cấm ô tô đi lại trong các khu trung tâm của thành phố. Tuy nhiên, cùng lúc ấy ở rất nhiều đất nước nơi quá trình phát triển bắt đầu muộn hơn, trong đó có nhiều nước châu Á, sự phát triển thành phố hay hiện đại hóa, lại một lần nữa dựa trên việc xây dựng những thành phố dành cho ô tô thay vì cho người dân. Như vậy, tất cả những tác động xấu tới sức khỏe, tinh thần của người dân và những hậu quả kinh tế tiêu cực đi kèm với một thành phố dành cho ô tô đang được lặp lại ở những thành phố của các nước này. Rõ ràng, những vấn đề mà các thành phố ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, đang gặp phải là không mới. Đây là những vấn đề bức bối nhất mà các thành phố trên toàn thế giới phải đối mặt ngày nay và sẽ phải đối mặt trong tương lai do việc sử dụng ô tô. Bảng 1 cho thấy sự gia tăng nhanh chóng của phương tiện cơ giới ở Việt Nam từ những năm 1990 đến 2005.

Các vấn đề tắc nghẽn giao thông, ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu, thiếu giao tiếp xã hội, tai nạn và tử vong do va chạm xe cộ, thiếu vận động thể chất, tiếng ồn, việc sử dụng tiền và không gian thiếu hiệu quả và chất lượng đời sống thấp, tất cả có liên quan mạnh mẽ tới việc sử dụng ô tô và xe máy; chỉ riêng vấn đề chấn thương và tử vong do tai nạn giao thông đã là một vấn đề lớn. Ở các thành phố của Việt Nam, sự phát triển đô thị dựa trên ô tô và xe máy cũng đang ảnh hường lớn tới chất lượng đời sống, sức khỏe cộng đồng và sự thoải mái về tinh thần trong thành phố.

Nói một cách đơn giản, mức độ sử dụng ô tô và xe máy lớn hơn làm giảm điều kiện sống tốt của một thành phố. Các thành phố cho con người hơn là cho ô tô là những nơi an toàn hơn, lành mạnh hơn, phồn vinh hơn và hạnh phúc hơn cho tất cả mọi người. Cách chúng ta thiết kế các thành phố của mình là bước đi đầu tiên để đạt được mục tiêu này.

HealthBridge khuyến nghị các thành phố của Việt Nam nên áp dụng phương pháp 3D (Density – Diversity – Design). Phương pháp này đã được chứng minh là có thể cải thiện tình hình đi bộ, đi xe đạp và sử dụng phương tiện giao thông công cộng ở một số thành phố: mật độ -density (của người dân cũng như của việc làm), sự đa dạng – diversity (các khu vực có nhiều mục đích sử dụng, tăng khả năng tiếp cận hơn là tập trung vào sự lưu động), và thiết kế - design (những vấn đề như sự liên kết, an toàn và hấp dẫn). Phương pháp này có thể thay thế tốt cho các phương pháp đang được sử dụng ở các thành phố của Việt Nam, như quy định dùng mũ bảo hiểm khi đi xe máy hay bắn tốc độ để giảm tốc độ giao thông trên một số tuyến đường. Trong khi những cách này chỉ chú trọng vào sự an toàn, phương pháp 3D mang lại nhiều lợi ích. Nó sẽ khiến cho người dân chuyển từ đi ô tô và xe máy sang đi các phương tiện công cộng và sẽ làm tăng số người đi bộ trong thành phố. Nhiều người đi bộ hơn có nghĩa là ít tắc nghẽn, ít tiếng ồn, ít ô nhiễm không khí, ít tai nạn giao thông hơn và những đường phố trở nên sôi động hơn, mang tính xã hội nhiều hơn và theo đó là các cộng đồng sống tốt hơn.

Hiện có rất nhiều tài liệu, băng đĩa, trang web và các nguồn sẵn có khác khiến công việc trở nên dễ dàng hơn; có lẽ trên tất cả, ngày càng có nhiều thành phố trên thế giới áp dụng những nguyên tắc này để trở nên hấp dẫn hơn đối với người dân. Với quá nhiều sự thay đổi tích cực có thể có và với sự phổ biến của ngày càng nhiều các thành phố sống tốt, tại sao chúng ta lại không bắt đầu công việc ngay hôm nay?

MẬT ĐỘ, SỰ ĐA DẠNG VÀ THIẾT KẾ (3D: DENSITY, DIVERSITY & DESIGN)

HƯỚNG TIẾP CẬN CHO CÁC THÀNH PHỐ CÓ LỢI CHO SỨC KHỎE

Mật độ chỉ số lượng hộ dân cư và việc làm trên một héc-ta. Sự đa dạng ám chỉ nhiều mục đích sử dụng khác nhau, nhiều loại nhà ở khác nhau và sự phong phú của các dịch vụ và cửa hàng bán lẻ trong các khu dân cư. Thiết kế ám chỉ đến thiết kế đường phố, sự kết nối đường phố với người đi bộ và đạp xe, và chất lượng của môi trường đi bộ.

Cả ba yếu tố cần được kết hợp với nhau; không thể tạo ra một môi trường đi bộ, đạp xe và giao thông công cộng tốt khi chỉ chú trọng vào một hoặc hai yếu tố mà bỏ qua những yếu tố khác.

MẬT ĐỘ: “Điều kiện sống tốt có nghĩa là có mật độ tốt”:

New York 2007 / New York 2008

Mật độ ảnh hưởng tới cách đi lại bởi nó tác động đến khoảng cách giữa các địa điểm cũng như đến số lượng địa điểm có thể đi đến bằng các phương tiện chủ động (đi bộ/đạp xe) và các phương tiện công cộng. Khi có nhiều việc làm và nhiều hộ dân cư trong một khu vực nhất định, phương tiện công cộng trở nên khả thi hơn và có số lượng người đủ nhiều để các cửa hàng bán lẻ có thể phát triển được. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi mật độ tăng lên, thời gian dành cho việc đi lại và số ki lô mét di chuyển bằng phương tiện (VKT) giảm xuống, trong khi việc đi bộ, đi xe đạp và sử dụng các phương tiện công cộng tăng lên. Ví dụ, mật độ khu dân cư tăng lên gấp đôi có thể làm giảm 20 – 30% số ki lô mét di chuyển bằng phương tiện; mật độ khu dân cư tăng lên 25% đã cho thấy sự gia tăng xu hướng đi bộ tới nhiều địa điểm khác ngoài nơi làm việc lên 23% (Holtzclaw và cộng sự, 2002).

Mật độ làm giảm số ki lô mét di chuyển bằng phương tiện theo cách nào? Cách chủ yếu là bằng việc gia tăng các địa điểm ở gần và các dịch vụ giao thông công cộng có chất lượng. Càng có nhiều người, nhiều việc làm, nhiều dịch vụ và cửa hàng bán lẻ trong một khu vực nhất định, người dân càng dễ có khả năng sử dụng các phương tiện giao thông công cộng hoặc các hình thức đi lại chủ động để đi đến các địa điểm họ cần.

Các thành phố có mật độ cao, như Hà Nội, thường coi mật độ là một vấn đề hơn là một lợi thế. Rất nhiều nhà quy hoạch tìm cách giảm hơn là tăng mật độ. Tất nhiên mật độ quá cao — như tình hình vẫn diễn ra ở các khu ở đã xuống cấp, điều làm nên nét đặc trưng của rất nhiều cấu trúc đô thị cũ của Hà Nội — có thể làm cho chất lượng cuộc sống xấu đi rất nhiều, nhưng mật độ quá ít cũng có thể gây ra hậu quả như vậy. Mật độ thấp ở rất nhiều thành phố ở Úc và Bắc Mỹ đã dẫn đến việc thành phố bị mở rộng và hậu quả là chi phí cho giao thông cao, chấn thương và tử vong trên đường xảy ra thường xuyên, ô nhiễm, sự tách biệt xã hội, thiếu các cơ hội vui chơi ngoài trời cho trẻ em và các cơ hội vui chơi giải trí cho người lớn.

Đối với Hà Nội, điều quan trọng là cần nghiên cứu mật độ ở khu nội thành và các khu vực mới phát triển ở ngoại thành. Giả thuyết của chúng tôi là hiện tại khu vực trung tâm nội thành cần có mật độ thấp hơn và các khu vực mới phát triển cần có mật độ cao hơn để trở thành những nơi có điều kiện sống tốt và khuyến khích việc đi bộ.

Nhưng mật độ là chưa đủ. Mật độ chỉ có thể làm cho các thành phố trở nên sống tốt hơn khi các khu vực có sự đa dạng.

ĐA DẠNG: Lợi ích của các khu vực có nhiều mục đích sử dụng

Copenhagen

Sự đa dạng thường được gọi là “nhiều mục đích sử dụng”, chỉ khoảng cách ở gần nhau của các hoạt động khác nhau (hoạt động của người dân, hoạt động thương mại, dịch vụ). Như vậy một khu dân cư với nhiều mục đích sử dụng sẽ có nhiều loại nhà ở, nơi làm việc và dịch vụ mà người dân có thể dễ dàng tiếp cận bằng cách đi bộ, đạp xe và sử dụng các phương tiện công cộng. Nhiều mục đích sử dụng vừa ám chỉ tới sự có mặt của một hoạt động (một cửa hàng có tồn tại không?) vừa ám chỉ khoảng cách từ hoạt động đó tới người dân (cửa hàng ở gần đến đâu?)

Và với mật độ cao, nghiên cứu thống nhất chỉ ra rằng người dân đi bộ và đạp xe nhiều hơn ở những khu vực có nhiều mục đích sử dụng. Nhiều mục đích sử dụng là quan trọng đối với cả khu dân cư lẫn khu làm việc. Khi người dân đi bộ hoặc đạp xe đi làm, họ cũng có xu hướng đi bộ và đạp xe đi làm những việc lặt vặt. Nhưng nếu các dịch vụ không ở gần nơi làm việc của họ, họ sẽ không thể đi bộ hay đạp xe tới đó trong ngày, do đó làm giảm việc sử dụng các phương tiện chủ động. Vì vậy quan trọng cần phải đảm bảo rằng cả khu dân cư lẫn khu làm việc đều có nhiều mục đích sử dụng và có các dịch vụ và tiện nghi ở gần.

Điều quan trọng là cần có nhiều các hoạt động khác nhau bất kể loại gì trong một khu dân cư. Một điều khác cũng quan trọng không kém là không gian công cộng cần được khuyến khích ngay cả ở khu trung tâm thương mại của khu dân cư. Người dân thường ở và làm việc trong các tòa nhà, nhưng phần lớn cuộc sống diễn ra ở bên ngoài và các thành phố không thể phát triển mà không có các không gian công cộng có chất lượng cao cho mọi người dân trong thành phố. Người dân cần được tiếp cận với không gian công cộng từ mọi nơi của thành phố, không phải chỉ ở một vài địa điểm nhất định.

Các khu vực mới ở Hà Nội không có nhiều mục đích sử dụng. Các khu nhà ở chỉ có người dân sinh sống mà không có các dịch vụ ở gần. Đối với Hà Nội, cần phải bắt đầu phát triển các khu dân cư mới trong đó có các loại nhà ở đa dạng, có nhiều dịch vụ (nhiều địa điểm ở gần), có các trường học trong khu dân cư, tiếp cận tốt với các phương tiện giao thông công cộng, các công viên và các không gian mở. Cần phải có một quy hoạch chiến lược, những chính sách mới hỗ trợ cho nhiều mục đích sử dụng trong khu dân cư và do đó cần phải có một giải pháp khác cho thiết kế đô thị.

THIẾT KẾ: Tôn trọng người đi bộ

Bogoto / Bogota – Ciclovia

Mật độ khiến cho thành phố có đủ người để đảm bảo sự đa dạng. Sự đa dạng tập trung tạo ra một thành phố hấp dẫn và sôi động để sống và cho phép người dân đi bộ và đạp xe đến các địa điểm của họ bằng cách đảm bảo rằng có nhiều địa điểm nằm cách nhau một khoảng cách hợp lý. Khía cạnh “thiết kế” của một môi trường nhân tạo tập trung tạo ra những địa điểm có chức năng, hấp dẫn và an toàn cho tất cả mọi người trong cộng đồng. Thiết kế của một môi trường nhân tạo là một chủ đề quá rộng lớn. Chúng ta không thể bàn sâu về nó chỉ với mục đích để làm nên những thành phố khuyến khích người dân đi bộ, đạp xe và sử dụng các phương tiện công cộng thay vì ô tô và xe máy. Vì vậy chúng ta chỉ tập trung chủ yếu vào thiếu kế đường phố. Một thiết kế tốt đã được chứng minh là khiến cho việc đi bộ và đạp xe trở nên thú vị và nhờ đó thu hút nhiều người tham gia hình thức đi lại thân thiện với thành phố hơn.

“Khi chất lượng của môi trường đi bộ, đạp xe và giao thông công cộng kém về mặt an ninh, tiện nghi, thuận lợi và uy tín, người dân sẽ dễ mua ô tô riêng ngay khi họ có thể” (Wright và Fulton, 2005).
Đường phố cần là nơi an toàn và hấp dẫn. Nhu cầu và mong muốn di chuyển nhanh của một số người cần được cân bằng với quyền được đi lại an toàn của những người khác. Sự an toàn bao gồm an ninh cũng như an toàn giao thông trên đường phố. Những con đường chán ngắt với đầy xe cộ nhưng thiếu người đi bộ và thiếu “đời sống đường phố” như những người bán hàng rong, các quán cà phê vỉa hè và các hoạt động xã hội sẽ dễ trở nên không an toàn về mặt an ninh cũng như tai nạn đường phố.

Có sự mâu thuẫn giữa mục đích của sự đi lại và tiếp cận. Khi tốc độ đi lại được gia tăng tối đa, người ta sẽ muốn có ít ngã tư và đèn giao thông hơn. Kết quả là, sẽ có ít sự tiếp cận với các dịch vụ dọc trên đường phố. Các đường phố cho phép việc tiếp cận với các địa điểm dễ dàng hơn thường có tốc độ đi chuyển chậm hơn. Sự mâu thuẫn này có thể được giảm bớt hoặc thậm chí biến mất nếu người ta chú trọng đến việc tiếp cận hơn là việc di chuyển (tính lưu động): thay vì cố gắng đi những khoảng cách xa hơn để tới được các địa điểm, tập trung đảm bảo rằng các địa điểm ở gần với người dân. Các khía cạnh cần được giải quyết trong vấn đề thiết kế là: Sự kết nối đường phố với người đi bộ, tạo điều kiện cho việc đi xe đạp, tạo ra môi trường có chất lượng tốt cho người đi bộ và đạp xe.

Thiết kế đô thị tốt là nền tảng nhờ đó chúng ta có thể xây dựng những thành phố sống tốt. Nhưng chỉ thiết kế đô thị thì không đủ. Các chính sách về giao thông cũng cần khuyến khích và hỗ trợ người dân đi bộ, đạp xe và sử dụng các phương tiện công cộng để thỏa mãn nhu cầu đi lại của họ, nếu không quy hoạch tốt sẽ không có tác dụng. Tương tự, các chính sách hạn chế và làm giảm ô tô và xe máy là vô cùng quan trọng để giảm bớt các tác động tiêu cực mà ô tô và xe máy mang lại cho xã hội. Tổn thất có thể có về mặt tiện lợi sẽ được đền đáp xứng đáng bằng việc nâng cao sức khỏe, đảm bảo an toàn, môi trường sống và chất lượng cuộc sống.

Phương pháp 3D đòi hỏi một quy hoạch chiến lược được hỗ trợ bởi các chính sách mới, một vài trong số đó: hỗ trợ quyền được ưu tiên của người đi bộ, cấm xe máy đi trên vỉa hè và trong công viên, những chính sách mới hỗ trợ cho thiết kế của một thành phố sống tốt, một thành phố cho người dân thay vì cho ô tô.

KINH NGHIỆM TỪ CÁC THÀNH PHỐ KHÁC

Kinh nghiệm của Curibita

Curibita BTS / Amsterdam

Hệ thống xe buýt của Curitiba, Brazil là một ví dụ về mô hình hệ thống xe buýt nhanh (BRT) và góp phần làm cho Curitiba trở thành một thành phố có điều kiện sống tốt. Các xe buýt chạy rất thường xuyên, có lúc khoảng 90 giây một chuyến và đáng tin cậy, và các điểm đỗ xe buýt rất tiện lợi, thiết kế hợp lý, tiện nghi và hấp dẫn. Kết quả là Curitiba có một trong những hệ thống giao thông công cộng được sử dụng nhiều nhất với chi phí thấp nhất trên thế giới. Nó có nhiều ưu điểm của một hệ thống tàu điện ngầm – không bị các đèn tín hiệu giao thông và tắc đường cản trở, thu vé trước khi lên xe, hành khách lên và xuống xe nhanh chóng – nhưng nó lại đi trên mặt đất. Khoảng 70% người tham gia giao thông ở Curitiba sử dụng BRT để đi làm, góp phần làm giảm ách tắc giao thông trên phố và ô nhiễm không khí ở thành phố 2,2 triệu dân này.

Hệ thống dịch vụ xe buýt có thứ bậc

Hệ thống xe buýt của Curitiba là một hệ thống có nhiều mức dịch vụ. Các xe buýt mini chạy từ các khu dân cư gom khách ra các xe buýt thường trên các tuyến đường vòng quanh thành phố trung tâm và các đường liên quận. Trụ cột của hệ thống này là Xe buýt nhanh hoạt động trên năm tuyến đường giao thông chính chạy vào trung tâm thành phố như các nan hoa của một bánh xe.

Các xe buýt chạy trên những tuyến đường dành riêng, dừng tại các điểm dừng được xây theo hình ống, có tường bằng kính và có cửa quay, bậc lên xuống, lối dành cho xe lăn. Hành khách trả tiền mua vé khi vào điểm đỗ và đợi xe buýt trên thềm ga. Thay vì có bậc lên xuống, các xe buýt có cửa rất rộng và dốc thoải tiếp cận với thềm ga xe buýt khi cửa mở ra, khiến cho hành khách có thể lên xuống nhanh chóng một cách đồng thời và thân thiện với người sử dụng xe lăn. Hệ thống lên xuống xe buýt đồng cấp và trả tiền mua vé trước khi lên xe giúp tiết kiệm thời gian đỗ tại mỗi bến chỉ còn khoảng 15-19 giây.

Việc kết hợp giữa giao thông công cộng và quy hoạch sử dụng đất

Bản Quy hoạch Tổng thể của Curitiba đã kết hợp giao thông với quy hoạch sử dụng đất, kêu gọi sự thay đổi về mặt văn hóa, xã hội và kinh tế của thành phố. Họ hạn chế phát triển trung tâm thành phố trong khi khuyến khích phát triển thương mại trên các tuyến đường giao thông chính ra khỏi trung tâm thành phố. Trung tâm thành phố cấm giao thông cơ giới ở một số phần và tạo ra những phố đi bộ. Việc phát triển dọc theo các tuyến đường chính làm giảm bớt vai trò quan trọng truyền thống của khu vực trung tâm vốn khiến đây là điểm đến chính của các hoạt động giao thông hàng ngày, nhờ đó giảm thểu tắc nghẽn giao thông và dòng giao thông buổi sáng và buổi chiều. Thay vào đó, các giờ cao điểm ở Curitiba là giờ đông người sử dụng các phương tiện giao thông phương tiện theo 2 chiều trên các tuyến đường chính.

Các chính sách khác cũng góp phần cho sự thành công của hệ thống giao thông công cộng. Những khu vực giữa các tuyến đường giao thông công cộng chính được quy hoạch là những vùng có mật độ dân cao vì nó sẽ khiến có nhiều người sử dụng giao thông công cộng. Bên ngoài những tuyến đường này mật độ các khu dân cư được quy hoạch giảm dần theo khoảng cách tới các đường giao thông công cộng. Các nhà quy hoạch không khuyến khích việc đi lại bằng ô tô và tạo điều kiện cho việc phát triển gắn với các hành lang giao thông công cộng. Chỉ có ít khu vực đỗ xe trong khu trung tâm và hầu hết những người đi làm được nhận trợ cấp giao thông, đặc biệt là những người có trình độ và thu nhập thấp.

Câu chuyện thành công của Xe buýt nhanh

Sự phổ biến của hệ thống BRT của Curitiba đã có tác động đến việc chuyển từ phương thức di chuyển bằng ô tô sang xe buýt. Kết quả khảo sát năm 1991 cho thấy sự ra đời của BRT đã giảm 27 triệu chuyến đi lại bằng ô tô mỗi năm, tiết kiệm 27 triệu lít nhiên liệu mỗi năm. Đặc biệt, có 28% người đi BRT trước kia đã từng là những người sử dụng ô tô. Hiện nay có khoảng 1,100 xe buýt chạy 12,500 chuyến mỗi ngày, phục vụ hơn 1,3 triệu lượt hành khách – gấp 50 lần so với 20 năm trước đây. 80% người tham gia giao thông sử dụng các dịch vụ xe buýt cao tốc hoặc trực tiếp. Và trên hết, người dân Curitiba chỉ dành 10% thu nhập cho việc đi lại, thấp hơn nhiều so với mức trung bình của Brazil.

(tóm tắt từ: http://www.urbanhabitat.org/node/344 )

Kinh nghiệm của Bogotá

Bogotá thiết kế giao thông cho con người, không phải cho ô tô

“Ở Bogotá, có tới 85 % dân số không sử dụng ô tô đi lại hàng ngày, vậy thì việc ô tô chiếm hầu hết không gian đường phố có công bằng không?” Phát biểu của Ngài Enrique Peñalosa thị trưởng Bogotá, Colombia 1998.

Bogota “trước” / Bogoto “sau”

Chỉ trong một thời gian ngắn, thành phố Bogotá với số dân 7 triệu người được tái thiết kế lại thành một thành phố đi lại bằng giao thông công cộng dễ dàng đến mức người dân sẵn sàng bỏ phiếu ủng hộ dự luật cấm ô tô trong thành phố vào giờ cao điểm vào năm 2015. Chỉ trong vài năm, thành phố đã trở thành một ví dụ thành công mà nhiều thành phố trên thế giới – từ Mexico đến Thượng Hải – học tập.

Trong nhiều thập kỷ, Bogota đã từng phải đối mặt với nhiều vấn đề đô thị điển hình của một thành phố lớn ở nước đang phát triển. Ô nhiễm từ xe ô tô và xe buýt luôn bao phủ thành phố được vây xung quanh bởi các ngọn núi. Dân số của thành phố ngày càng tăng, hơn 140,000 người nhập cư vào Bogota mỗi năm. Khoảng một nửa trong số họ là từ nông thôn. Tội phạm và tham nhũng tràn lan đã cản trở các nỗ lực cải cách. Thu nhập ngày càng tăng khiến ngày càng có nhiều ô tô và tắc nghẽn giao thông trở nên trầm trọng. Mỗi năm thành phố này có khoảng 70,000 chiếc ô tô mới.

“Khi mà tất cả mọi người đều có thể mua được ô tô, người ta sẽ chẳng thể đi đâu được nữa vì giao thông sẽ trở nên quá tồi tệ”, thị trưởng Peñalosa nói.

Sau khi nhận chức, thị trưởng Peñalosa đã thực hiện một số biện pháp đơn giản để làm cho cuộc sống trong thành phố này trở nên dễ dàng hơn. Ông cho xây thêm trường học, lát đường, thoát nước cho các khu vực dân cư nghèo, nâng cấp các công viên và lên một chính sách hạn chế ô tô. “Ban đầu, người ta phản đối tôi vì đã không cho phép ô tô vào đường đi bộ”, ông bình luận.

Nhưng Peñalosa vẫn tiếp tục các cải cách giao thông của mình. Và khi thành phố trở nên đi lại thuận tiện hơn, sự ủng hộ dành cho ông tăng lên. Thành phố xây dựng thêm 70 dặm đường dành cho xe đạp và không cho ô tô vào một số tuyến phố, biến các phố này thành phố đi bộ. Quyết liệt hơn, thành phố bắt đầu cấm ô tô trong các giờ cao điểm, cấm mỗi ô tô không được vào khu vực trung tâm thành phố 2 ngày một tuần, dựa theo con số trên giấy phép. Kết quả thật ấn tượng: thời gian đi lại trung bình giảm 21 phút và ô nhiễm cũng giảm đáng kể.

Thành phố đã từng tranh cãi về một hệ thống tàu điện ngầm nhiều tỷ đô la trong nhiều năm. Nhưng Peñalosa đã quyết định học tập hệ thống xe buýt nhanh với giá thành rẻ hơn nhiều lần của thành phố Curitiba, Brazil, một mô hình thành phố với hệ thống giao thông công cộng hiệu quả.

Với số tiền ban đầu là 350 triệu đô la, hệ thống TransMilenio dài 38 km được xây dựng và đi vào hoạt động chỉ trong vòng chưa đến 2 năm. Các xe buýt chạy trên các tuyến đường dành riêng đến các khu vực chính trong thành phố có khả năng chuyên chở 780,000 lượt hành khách mỗi ngày với tốc độ trung bình là 26km/ giờ. Các chuyên gia ước tính hệ thống này đã tiết kiệm thời gian di chuyển trung bình của mỗi người dân là 300 giờ/ năm.

Không giống như tàu điện trên cao hay tàu điện ngầm với giá thành cao, hệ thống TransMilenio thật sự đã mang lại lợi nhuận. Và thành phố dự định xây thêm các tuyến đường mới vào 2015, để khoảng 85% người dân sống trong khoảng cách tới các bến xe buýt chỉ là 500m.

Không chỉ làm cho Bogota trở nên đi lại dễ dàng hơn, những cải cách của Peñalosa đã làm cho thành phố trở nên an toàn hơn. Từ năm 1998, tỷ lệ tội phạm cũng đã giảm đáng kể.

Peñalosa cho rằng thành công của ông ở Bogotá là đã tập trung vào con người, chứ không phải ô tô của họ. Ông nói: “Ở những nước đang phát triển, các nguồn lực đang được sử dụng để giúp những người giàu tránh khỏi tắc đường, chứ không phải là huy động toàn dân chúng”. Người ta hỏi ông tại sao điều này không được áp dụng ở các nơi khác, vì nó thật đơn giản và không tốn kém. Ông giải thích: “Tôi nói với họ, vấn đề duy nhất là về mặt chính trị. Người ta không muốn thu hẹp phần đường của ô tô và trả nó lại cho xe buýt, người đi xe đạp hay người đi bộ”.

(tóm tắt từ http://archive.wri.org/page.cfm?id=880& )

Amsterdam: Xe đạp thay thế cho ô tô

Amsterdam / Copenhagen

Thành phố Amsterdam đã cố gắng rất nhiều để khuyến khích các phương tiện giao thông xanh, và đã thành công. Người dân trở nên thích đi xe đạp hơn ô tô.

Chỉ có khoảng 750,000 dân, Amsterdam là thành phố lớn nhất của Hà Lan và là một phần của vùng thủ đô ‘Randstad’. Người Hà Lan rất thích đạp xe và Amsterdam là thành phố ưa thích đạp xe. Hiện nay, xe đạp đã thay thế cho ô tô. Nghiên cứu cho thấy, trong thời gian 2005 – 2007, người dân sử dụng xe đạp 0,87 lần/ngày và ô tô 0,84 lần ngày. Cứ ba trong số bốn người dân Amsterdam có một xe đạp và xe đạp là phương tiện giao thông phổ biến nhất.

Chính quyền thành phố tạo điều kiện

Trong vòng 30 năm qua, chính quyền thành phố Amsterdam đã nỗ lực khuyến khích đạp xe bằng việc tạo ra những đường dành cho xe đạp, các đường phố thân thiện với người đi xe đạp và đi bộ, và những khu đỗ xe đạp khắp thành phố. Các đường xe đạp chính trong thành phố là mạng lưới xe đạp ‘Hoofdnet Fiets’, một mạng lưới đường xe đạp hỗn hợp trên khắp thành phố đảm bảo toàn bộ thành phố Amsterdam có thể tiếp cận được một cách tiện lợi và an toàn bằng xe đạp.

Những điều này cho thấy ngay cả ở một thành phố giàu có với tỷ lệ người dân sở hữu ô tô cao, việc quy hoạch thành phố tốt cũng có thể giúp làm tăng tỷ lệ người sử dụng xe đạp hơn ô tô và kết quả là có một thành phố với điều kiện sống tốt.

(http://ec.europa.eu/environment/europeangreencapital/green_cities_submenu/amsterdam_2010.html)

TÓM TẮT NHỮNG HƯỚNG DẪN THIẾT KẾ CÓ GIÁ TRỊ THỰC TIỄN CHO MỘT THÀNH PHỐ SỐNG TỐT

Các khuyến nghị chính:

• Duy trì mật độ trong thành phố để khiến cho việc đi bộ, đạp xe và sử dụng các phương tiện công cộng trở nên khả thi; mật độ ít nhất cần có 200 người và việc làm trên một héc ta;

• Tạo nên sự đa dạng về nhà ở trong tất cả các khu dân cư để đáp ứng các quy mô gia đình khác nhau, các nhóm thu nhập khác nhau và những sở thích cá nhân khác nhau;

• Đảm bảo rằng phần lớn người dân sống trong vòng 400 mét cách 6 địa điểm có mục đích sử dụng khác nhau và trong vòng 800 mét cách 17 địa điểm có mục đích sử dụng khác nhau, trong đó bao gồm các chợ bán các sản phẩm tươi sống và các đồ ăn khác;

• Đảm bảo rằng người dân sống trong vòng 1,500 mét cách các trường tiểu học và 3,000 mét cách các trường cấp hai bởi các trường cấp hai dễ được tiếp cận bởi các phương tiện công cộng hơn;

• Đảm bảo rằng người dân ở trong vòng 400 mét cách các bến xe công cộng.

• Có một hệ thống các công viên và các không gian công cộng rộng lớn trong thành phố cho phép người dân có thể sống trong vòng 400 mét cách một công viên nhỏ và trong vòng 800 mét cách công viên của khu dân cư, với các công viên lớn hơn rải rác trong thành phố và dễ dàng được tiếp cận bằng cách đi bộ, đạp xe và các phương tiện công cộng ;

• Các quy hoạch giao thông cần coi phần lớn sự đi lại diễn ra bằng các phương tiện phi cơ giới và tất cả các quy hoạch đó cần ưu tiên cho việc đi bộ, đạp xe và các phương tiện công cộng;

• Cần xem xét tạo ra “cảm nhận về một địa điểm” (sense of a place) khi thiết kế các hệ thống đường;

• Cải thiện điều kiện đi bộ và đạp xe bằng các cách sau:

Duy trì các vỉa hè đủ rộng nối tiếp nhau: ít nhất 1.5 mét trong các khu dân cư và 4.0 mét trong các khu thương mại;
Tránh các khối nhà quá dài (không quá 250m);
Có hệ thống không gian mở liên kết với nhau;
Cung cấp những sự kết nối khác tại nơi đường phố không cho phép các tuyến đường liên kết trực tiếp với nhau.

• Cải thiện điều kiện đi bộ và đạp xe bằng các cách khác, bao gồm:

Giảm tốc độ giao thông, đặc biệt ở các khu vực mới phát triển ngoài rìa đô thị;
Ưu tiên người đi bộ và đi xe đạp ở các ngã tư;
Cung cấp những địa điểm để xe đạp an toàn;
Trồng cây ở hai bên đường;
Giữ cho các lối đi lại và các đường đi xe đạp không có vật cản.

• Tạo nên môi trường đi bộ và đạp xe hấp dẫn, ví dụ bằng cách:

Đảm bảo rằng vỉa hè được bảo quản tốt: được lát bằng phẳng;
Giữ cho vỉa hè thông thoáng, không có ô tô, xe máy, vật liệu xây dựng, rác thải và các vật cản khác;
Chủ động giảm việc sử dụng ô tô và xe máy để tăng sự an toàn và thoải mái của việc đi bộ và đạp xe;
Cung cấp bóng mát và nơi trú mưa;
Đảm bảo rằng mặt bằng tầng một luôn được sử dụng và tránh các tòa nhà dài với những bức tường trống (khiến cho việc đi bộ trở nên chán ngắt);
Cung cấp các bến xe công cộng có mái che và ghế ngồi nhưng không chiếm toàn bộ đường đi;
Cho phép đỗ xe có giới hạn ở hai bên đường để tạo nên sự ngăn cách giữa người đi bộ và giao thông;
Các lối đi vào các tòa nhà nên được thiết kế cho người đi bộ thay vì cho ô tô.

Học yoga cho các bé Trường Mầm non Trẻ thơ

2010-11-07T09:53:00.000+07:00

Những cô bé, cậu bé mới 3-5 tuổi tỏ ra thích thú, sẵn sàng ngồi thiền tập yoga như người lớn.

9h30 sáng, buổi học yoga của các bé Trường Mầm non Trẻ thơ (quận Tân Bình, TP.HCM) bắt đầu với tiếng cười rộn ràng. Lớp học mới vào buổi thứ 2 nhưng các “nhóc tì” đã ngồi yên, chắp tay để trước ngực, chân xếp bằng như đang ngồi thiền trông rất ngộ nghĩnh.

“Các con tập theo cô tạo hình cái cây nhé! Co một chân lên, hay tay giơ thẳng chắp vào nhau như thế này…”, tiếng giáo viên hướng dẫn vang lên. Các bé hào hứng tập những động tác yoga mô phỏng theo hành động của các con vật, cây cối…

Chẳng hạn như tư thế “rắn hổ mang", trẻ nằm sấp hai chân khép sát người, duỗi hai cánh tay về phía trước rồi từ từ nâng ngã người về sau sao cho đầu trẻ chạm được mũi bàn chân. Tư thế này giúp mang đến sự dẻo dai, đàn hồi cho cơ thể đang phát triển của trẻ.

Mới 4 tuổi nhưng hai "nhóc tì" Trường Mầm non Trẻ thơ
rất hào hứng với yoga

Đặc biệt, câu chuyện về cô công chúa ở trong rừng, ngồi im lặng hàng giờ khiến chim chóc tưởng công chúa là cái cây liền đậu vào lòng bàn tay và làm tổ. Câu chuyện đưa trí tưởng tượng của các “nhóc tì” vào rừng, vang đều đều theo giọng kể của giáo viên. Các bé lần lượt ngồi xếp bằng, lòng bàn tay áp vào nhau nằm ngửa… tạo tư thế ngồi thiền một lúc lâu. Lát sau, bé Nhật Hiếu (4 tuổi) la lớn “cô ơi, con thấy có tổ chim đậu trong lòng bàn tay nè!”.

Nói về yoga, bé Hiếu hào hứng: “Con thích nhất là tập theo hình con voi, con thỏ, cái cây… Về nhà con cũng tập, còn rủ cả mẹ tập theo các động tác này nữa”.

Giáo viên dạy yoga Âu Mỹ Kim giải thích, quá trình ngồi im lặng sẽ giúp các bé tập thói quen điềm tĩnh. Các bài tập yoga giúp tăng cường và duy trì độ dẻo dai, linh hoạt cho sự phát triển về thể chất và tinh thần của trẻ.

Tuy nhiên, trẻ nhỏ vốn hiếu động nên rất khó bắt các em phải tập trung luyện tập trong thời gian dài. “Vì vậy, các bài tập yoga được cải tiến chủ yếu tập theo tư thế mô phỏng hình con vật, cây cối giúp trẻ thư giãn và thích thú với bài tập” - cô Didi Ananda Carushila, chuyên viên dạy yoga người Thái Lan chia sẻ.

Với 10 năm kinh nghiệm dạy yoga, cô Didi Ananda Carushila cho biết ưu điểm mà các môn thể dục khác không có được là yoga tạo cho trẻ khả năng tập trung tinh thần, giúp cho việc học và xử lý tình huống sau này. Hiện trên thế giới, yoga cho trẻ em ngày càng phổ biến.

Hiện ở TP.HCM, chỉ có duy nhất Trường Mầm non Trẻ thơ áp dụng môn yoga cho trẻ nhỏ từ 3 đến 5 tuổi. Trong thời gian tới, trường sẽ mở rộng yoga thành chương trình dạy cho trẻ từ 30 tháng đến 36 tháng tuổi.

Hình ảnh ngộ nghĩnh của các "nhóc tì" học yoga:

Yoga sẽ giúp cho các bé phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần...

Mỗi bài tập được mô phỏng theo hành động của các loài vật, cây cỏ

Xem hai "cái cây" ngộ nghĩnh không nè!

Còn đây là chú voi con

Bé còn biết uốn dẻo nữa

Mô phỏng theo các con vật sẽ giúp bé thích thú hơn với các bài tập yoga. "Xem con làm con rùa có giống không nè?", bé Khiếu, 4 tuổi nói.

Không chỉ người lớn mà trẻ nhỏ cũng rất hào hứng với yoga.
Ở các nước, yoga dành cho trẻ em ngày càng phát triển

"Ngồi thiền" sẽ tập cho bé tính điềm tĩnh, tập trung tinh thần...

"Cô ơi, con "ngồi thiền" có giống nàng công chúa
ngủ trong rừng không ạ?"

Nhiều bé chăm chú nghe lời hướng dẫn của giáo viên...

... để bắt chước làm theo

Bài, ảnh Thái Phương (VietNam net)

Tư duy phân tích và liên kết tổng thể

2010-10-24T19:32:00.002+07:00

(bài viết đăng trên báo Tia Sáng)

Nhu cầu làm chủ kiến thức trong xã hội

Một nền kinh tế và xã hội càng phát triển thì lại càng cần nhiều những bộ óc biết giải quyết vấn đề. Bài viết của giáo sư Phan Đình Diệu đăng trên Tia Sáng số 17 (1) đã nhấn mạnh rằng cải thiện khả năng giải quyết vấn đề cho người đi học là điều cần hướng tới trong phương pháp giáo dục hiện tại ở nước ta. Nhưng để đưa ra được một đường lối cải cách cụ thể và hiệu quả cho xã hội thì luận điểm trên cần được nhìn nhận lại và phát triển nối tiếp kỹ lưỡng hơn. Xã hội không chỉ cần những bộ óc giải quyết được vấn đề mà người khác đặt ra cho mình. Xã hội còn rất cần những người tự vạch ra các mục tiêu và tự đặt ra các vấn đề cần giải quyết. Để rồi thấy được đâu là vấn đề và mục tiêu có tính mấu chốt. Nghĩa là nhìn ra vấn đề nào là chính, vấn đề nào là phụ. Mục tiêu nào là ngọn, mục tiêu nào là gốc rễ. Bộ óc của những người biết làm chủ rất cần thiết cho mọi ngành nghề cũng như các cấp độ điều hành khác nhau. Để điều hành tối ưu hóa các nguồn lực của riêng một cá nhân hay của một doanh nghiệp, một bộ ngành, hay một chính phủ, thì đầu óc tổ chức luôn cần thiết hàng đầu. Dù có rất nhiều người thợ giỏi biết giải quyết vấn đề, nhưng nếu thiếu đi người điều hành giỏi thì nhân lực và các nguồn tài nguyên khác vẫn bị lãng phí là điều tất yếu.

Để tạo ra một lớp người chủ giỏi trong tương lai, ngay từ bây giờ chúng ta cần chú trọng dạy cho học sinh và sinh viên tư duy phân tích và liên kết tổng thể. Đây cũng là chất liệu thiết yếu giúp các em tự tìm thấy lòng say mê trong học tập. Tại sao trẻ em thích đọc truyện tranh Nhật Bản và chơi game điện tử hơn là học bài? Liệu thày cô và bản thân bạn có thể giúp cải thiện lòng say mê học tập ở các em? Bài viết này cố gắng chỉ ra một huớng đi giúp bạn làm được như vậy. Nhìn ra xa hơn, chúng ta thấy rằng trong mọi công việc, phải có niềm hạnh phúc khi làm việc mới giúp đem lại được hiệu quả cao nhất. Đối với người đi học, niềm hạnh phúc đến từ tiến trình gồm ba bước: khám phá kiến thức mới – làm chủ kiến thức – vận dụng để sáng tạo ra thành quả được người khác công nhận. Tư duy phân tích và liên kết tổng thể là chất liệu không thể thiếu cho người học xuyên suốt tiến trình ba bước này.

Mục tiêu căn bản cho mọi người học là làm chủ được kiến thức mà mình tiếp thu. Khi chưa làm chủ được kiến thức thì người ta buộc phải hi vọng vào vận may để vận dụng thành công trong giải quyết các vấn đề. Bàn về nghiệp làm thuốc, Hải Thượng Lãn Ông đã từng nói: “người đời chỉ xem tạp chứng mà tìm những phương thuốc cũ, gặp chứng nhẹ mà khỏi, tự cho là thần thánh, gặp chứng nặng mà chết thời đổ cho mệnh trời.” (2) Điều Lãn Ông phê phán ở đây chính là sự tùy tiện, thiếu suy xét nghiêm túc thấu đáo trong việc học tập của người thày thuốc. Nghiên cứu và vận dụng kiến thức theo lối đánh quả như vây dẫn tới nguy cơ tổn hại khó lường cho sức khỏe người bệnh. Người thày thuốc có y đức phải có trách nhiệm xây dựng kiến thức chắc chắn ngay từ nền tảng. Tương tự như vậy, mọi lĩnh vực đều cần tới ý thức làm chủ kiến thức. Sự thiếu làm chủ kiến thức sẽ dẫn tới lối hành xử mày mò, trông chờ vào vận may. Hậu quả ở tầm vĩ mô là một nền kinh tế ỳ trệ bởi những lãng phí cơ hội và tài nguyên vào những khoản đầu tư mang tính đánh quả vào chứng khoán và bất động sản. Ở tầm vi mô là những đời sống cá thể hời hợt, biểu hiện ở sự thiếu tính định hướng, thiếu say mê phấn đấu, và hệ quả tất nhiên là thiếu trách nhiệm.

Như thế nào là làm chủ được kiến thức? Khi khám phá một vấn đề mới mẻ, con người buộc phải dựa vào vốn kiến thức mình đã có. Nó bao gồm các khái niệm đã từng được định dạng và các logic kết nối quan hệ nhân-quả và chính-phụ giữa các tín hiệu này với nhau. Khi đối chiếu kho kiến thức cũ này với vấn đề mới mẻ trước mắt, nếu vấn đề thực sự phức tạp, người ta phải phân tách ra các thành phần nhỏ để dễ dàng nắm bắt hơn. Nhìn vào các thành phần này, người ta có thể hiểu ra những logic kết nối mới, hoặc định dạng được những khái niệm mới. Sau khi đã hiểu thấu đáo các thành phần thì cần định dạng các quan hệ logic kết nối chúng với nhau theo một sự sắp xếp giúp tái tạo lại được tổng thể ban đầu. Tuy không phải ai cũng có khả năng thực hiện tất cả các bước đi trên với một tinh thần duy lý tận cùng, nhưng nhờ vào những bước tư duy kể trên mà chúng ta biết được đâu là ranh giới giữa phần sự vật mình đã thông hiểu và đâu là phần còn chưa biết. Có khi chính những phần chưa biết này sẽ kích thích con người tiếp tục khám phá để đi xa hơn nữa. Nhưng ngược lại, nếu không trải qua các bước tư duy trên thì con người vĩnh viễn chìm đắm trong sự mịt mờ hỗn độn. Đối với con em chúng ta trên ghế nhà trường hôm nay, những lỗ hổng kiến thức chồng chất lên nhau tất yếu sẽ dẫn tới sự trì trệ, lạc hậu trong phát triển kinh tế và xã hội sau này. Nhưng không phải người đi học nào cũng có được ý thức và nghị lực để liên tục tự bù lấp vào các lỗ hổng kiến thức. Ngay cả khi thày cô thật sự tận tâm thì vẫn không thể tự mình bù lấp hết cho các em. Vậy nên, sẽ có hiệu quả lâu dài hơn nếu các thày cô có thể truyền đạt cho học sinh (hay ít ra là một số em có tiềm năng hơn cả) ý thức và niềm vui khi tự học. Đây là vấn đề thuộc về phuơng pháp giáo dục sẽ được bàn kỹ hơn sau.

Điều cần cải thiện từ hiện trạng giáo dục

Hiện tượng phổ biến hiện nay trong việc giảng dạy các bộ môn khoa học là thày cô giáo nêu ra định lý, sau đó yêu cầu học sinh ghi nhớ và áp dụng định lý để giải quyết các bài toán cụ thể. Một học sinh thường được coi là giỏi nếu giải quyết đủ bước, chính xác, và nhanh chóng bài toán mà thày cô đưa ra. Làm được như vậy thì cả thày và trò cùng cho rằng đã làm chủ được kiến thức và dễ dàng tự thấy thỏa mãn. Tuy nhiên, nếu công việc giáo dục chỉ dừng lại ở đó thì sẽ là một sự vô tâm và lãng phí rất đáng tiếc. Bởi vì văn hóa khoa học không chỉ một tập hợp của các bài giải toán. Nó là một công trình xây dựng từ các tấm, miếng tri thức nhân loại tích lũy qua nhiều thế kỷ. Kết cấu của công trình ấy phản ánh được những quy luật tự nhiên con người tổng kết và chắt lọc từ thực tế. Càng nắm vững các quy luật thì càng áp dụng được vào nhiều tình huống khác nhau. Người xưa nói học một biết mười chính là như vậy. Một người học sinh biết giải nhiều bài tập mà tự mình còn chưa thẩm thấu kiến thức thành các quy luật thì cũng giống như một công trường chứa nhiều vật liệu xây dựng chứ chưa hề có công trình xây dựng. Với cách giảng dạy phổ biến hiện nay, chúng ta gặt hái ra đa số là những người thợ giải toán với tư duy xơ cứng. Họ chưa có được một văn hóa khoa học tương xứng với những tri thức tinh túy của nhân loại.

Bằng cách nào để truyền thụ cho người học một văn hóa khoa học? Đứng trước một định lý, nhiệm vụ của những người thày không chỉ là giúp học sinh áp dụng vào các bài tính toán thực tiễn cụ thể. Họ còn phải giúp học sinh nhận ra mối liên hệ giữa định lý mà học sinh đang học với những lý thuyết đã từng được tiếp thu từ trước đó. Cũng sẽ rất hữu ích nếu như người thày gợi tả các lý thuyết mà học sinh sắp được học, và hỏi xem các em hình dung định lý đang học có liên quan thế nào tới các lý thuyết này. Chúng ta biết rằng không có một định lý nào có thể đứng tách ra khỏi các định lý khác mà lại hàm chứa được đầy đủ sự sâu sắc của nó. Bởi vì cái này là nền tảng của cái kia. Hoặc là từ khoảng trống mà cái trước không lấp đầy đã tạo ra tiền đề để ra đời cái sau. Lưu ý rằng không cần phải đòi hỏi các em biết tường tận đường đi nước bước của các bài chứng minh cụ thể. Điều thiết yếu là giúp các em phát huy tối đa khả năng hình dung các vấn đề trừu tượng. Từ đó mà tự hình thành trong đầu mình một hệ thống kết nối các định lý mấu chốt với nhau. Đây mới thật là văn hóa khoa học mà các em cần tích lũy cho bản thân.

Bài viết của giáo sư Phan Đình Diệu có lấy xuất phát điểm từ việc chỉ ra tính chủ quan của các nguyên lý khoa học cổ điển. Hiểu được tính chủ quan này cũng là một phần tất yếu trong văn hóa khoa học của người đi học. Mỗi một định lý thường là hệ quả của một định lý khác, vốn có thể lại là hệ quả của một định lý khác nữa. Khi dò liên tục tới cùng thì người đi học tìm thấy các tiên đề, hoặc các giả thiết mang tính gốc rễ. Tiên đề là quy luật chưa chứng minh được. Còn giả thiết là những giới hạn được áp đặt để khoanh vùng vấn đề. Tính chủ quan của các lý thuyết khoa học chính là ở đây. Nhưng nhờ có tính chủ quan này mà vấn đề được định dạng. Cũng như để nhận dạng một khu đất thì đầu tiên người ta phải vẽ nên các đường ranh giới. Nhờ có các ranh giới chính xác mà ta biết khu đất che phủ tới đâu, có chứa đựng mục tiêu mà mình quan tâm hay không. Bởi vậy, người thày nên giảng kỹ lưỡng về các giới hạn ở điểm khởi đầu như vậy, thay vì vội vã lao thẳng tới những ý đồ thực tiễn mà một lý thuyết có thể giải quyết. Muốn vậy thì phải lưu tâm cho các em nhận thức rõ đâu là điểm đặt chân của mỗi một mệnh đề. Tức là chỉ rõ vai trò của từng giả thiết tạo thành mệnh đề đó. Qua đó người đi học mới nắm được cách tự học căn bản. Để sau này khi gặp các mệnh đề khác thì tự các em đặt ra được câu hỏi “nó đúng ở chỗ nào, khi nào thì nó không còn đúng nữa”. Như vậy là thay vì liên tục áp đặt vào đầu các em những lời giải thích, chúng ta dạy các em tự tư duy. Khi đã có cái nhìn thực chất và bao quát, người học tự mình có thể nhận ra được tính chủ quan của từng nội dung khoa học một cách tỉnh táo và thông suốt. Từ đây các em có thể cố gắng tự đánh giá trong hoàn cảnh thực tiễn nào thì việc ứng dụng nội dung khoa học nào là khách quan và hữu ích. Ngược lại, nếu các em hiểu theo một cách cào bằng rằng mọi nội dung khoa học đều có chỉ khách quan tới một giới hạn nào đấy, từ đó mà xem thường giá trị thực tiễn của tri thức và đánh mất đi lòng nhiệt huyết trong khám phá tìm tòi, thì lại là một sự hiểu sai rất nguy hại.

Điều cần tránh trong văn hóa khoa học là việc đi lạc vào trong những thủ thuật rườm rà, thấy cây mà không thấy rừng. Mặc dù cái nhìn vi mô cũng quan trọng không kém cái nhìn vĩ mô. Cái nhìn vi mô là sự hiểu biết về cấu trúc căn bản của từng sự vật. Điều này có được là thông qua những bài tập cụ thể. Nhờ các bài tập mà các em hiểu rõ hơn ý nghĩa các thành phần trong một định lý cũng như mối quan hệ gắn kết các thành phần với nhau. Như vậy việc nghiên cứu vi mô và vĩ mô đều có điểm chung. Đó là người học cần nhận ra mối quan hệ gắn kết các thành phần riêng rẽ trong mỗi một tổng thể. Các bài tập vi mô vì vậy cần duy trì sự minh giản để giúp học sinh hình dung được bản chất lý thuyết của vấn đề. Những bài tập nâng cao cũng cốt là để các em hiểu sâu sắc hơn về bản chất mà thôi. Càng hiểu sâu sắc về bản chất thì khi ứng dụng thực tế các em sẽ càng sắc sảo. Ngược lại, không nên khích lệ các em chú tâm vào những bài toán mang tính mẹo mực đòi hỏi trí tuệ tiểu xảo. Về vấn đề này, PGS. TS Dương Quốc Việt trong giáo trình viết cho sinh viên Đại Học Sư Phạm đã từng nói rất cô đọng như sau:

Thông qua việc giải hoặc đề xuất ra các bài toán sơ cấp, người làm dù ở trình độ hạn chế cũng vẫn có điều kiện phát triển tư duy. Vì thế nó là một mảnh đất tốt để rèn luyện tư duy toán học cho học sinh phổ thông. Tuy nhiên chúng ta cần phải biết loại bỏ những bài tập toán kiểu "mẹo đối mưu". Bởi như chính Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn trong cảnh nước nhà nguy cấp cách đây khoảng bảy thế kỷ đã dạy rằng: "mẹo cờ bạc không thể dùng làm mưu lược nhà binh". Đại dương mênh mông của khoa học nói chung và toán học nói riêng, vốn đã luôn là những thách thức muôn thuở của loài người. Các bạn nên hướng về đại dương ấy, mà biết rèn luyện cho học trò của mình những phẩm chất hữu ích trong tương lai, đừng chỉ biết "làm xiếc trong ao tù"... (3)

Vẻ đẹp chân thật của khoa học không phải là những xảo thuật tinh vi mà ở sự sáng sủa và tính hàm súc. Một văn hóa khoa học đúng nghĩa cho người học khả năng nhìn xa, bao quát, và sâu sắc vào nhiều khía cạnh cuộc sống. Thói quen phân tích ra các thành phần và xâu chuỗi lại tổng thể sẽ giúp người học sinh tự nghiên cứu hiệu quả tất cả mọi lĩnh vực chứ không giới hạn ở những bộ môn khoa học. Các bộ môn lịch sử và địa lý thường xuyên đòi hỏi khả năng liên kết các dữ kiện biến động để nhận ra những quy luật xã hội có tính bất biến. Âm nhạc và hội họa đòi hỏi khả năng cảm nhận các yếu tố riêng rẽ, các mạch cảm xúc riêng biệt, đồng thời vẫn nhận ra được bố cục lớn của tác phẩm. Đối với triết học và văn học thì khả năng phân tích và tổng hợp các ấn tượng trừu tượng lại càng thiết yếu, vì người đi học không thể tiếp xúc đối tượng qua tai nghe mắt thấy mà hoàn toàn phó thác vào trí tưởng tượng của mình. Qua đây, ta thấy rằng để nâng tầm vóc văn hóa cho thế hệ tương lai, nhất thiết phải dạy cho các em thói quen tư duy phân tích và liên kết tổng thể.

Hướng đi cụ thể

Tư duy phân tích và liên kết tổng thể có thể giúp các bài học trở nên sinh động, giàu ý nghĩa chứ không hề tẻ nhạt khô khan. Chẳng hạn, nếu ta dạy học sinh cấp tiểu học cách tính diện tích hình thang mà không liên hệ gì tới công thức tính diện tích hình tam giác thì bài học sẽ khó tránh khỏi tính chất học thuộc khiên cưỡng. Nhưng nếu ta vẽ đường chéo nối 2 đỉnh bất kỳ để chỉ ra rằng diện tích hình thang cũng chính là tổng diện tích hai hình tam giác có 2 cạnh song song và chung nhau một đường cao, thì ngay lập tức mọi yếu tố thành phần trong công thức diện tích hình thang được kết nối chặt chẽ và rất sống động. Từ minh họa này chúng ta có thể thấy rằng tư duy phân tích và liên kết tổng thể có thể được thực hành ngay từ những cấp học thấp nhất. Lên tới các cấp cao hơn, tư duy sư phạm đó vẫn không hề thay đổi. Vẫn chỉ là sự kết nối bài học hiện tại với các bài học trong quá khứ và tương lai. Để làm được như vậy thì người đi dạy phải bỏ thêm một chút công sức, nhưng chắc chắn sẽ làm bài giảng phát triển mạch lạc và chặt chẽ hơn.

Người dạy có thể chia ra các bậc thang hợp lý kết nối các tầng kiến thức lại với nhau. Bậc thang lớn quá thì một học sinh năng lực trung bình không thể bước nổi. Bậc thang ngắn quá thì học sinh khá giỏi thấy nhàm chán, lười động não. Vậy nên, nhiệm vụ của một người thày giỏi là giúp học sinh tự mình khám phá để đi từ một tầng kiến thức thấp tới một tầng kiến thức cao hơn. Bản thân người thày mỗi khi khám phá ra được một cầu nối mới thì đã bắt đầu có thể cảm thấy được niềm hạnh phúc của việc sáng tạo. Còn khi mà cả thày và trò cùng bỏ công sức, cùng gặt hái thành quả, thì học tập và giảng dạy thực sự là con đường sáng tạo với niềm hạnh phúc trọn vẹn. Chúng ta cần sớm thay đổi cách hiểu nhầm lẫn tai hại, coi học sinh giỏi là những người cần cù chăm chỉ, học thuộc lòng lý thuyết và giải bài tập nhanh chóng thuần thục như máy. Người học giỏi đúng ra phải là người làm chủ được tri thức, biết định dạng, phân loại, để từ đó sáng tạo và nhận thức ra tri thức mới hữu ích cho mình. Việc giải bài tập chỉ mới là bước căn bản để học sinh hiểu bài chứ chưa hẳn đã tạo ra thử thách khả năng sáng tạo. Còn khi người học biết kết nối thông tin để hình thành nhận thức mới mẻ cho bản thân mình, thì đó chính là sự sáng tạo. Cũng chỉ thông qua đó thông tin mới thực sự sống động và thôi thúc lòng ham hiểu biết.

Trở lại với câu hỏi đặt ra từ trước, tại sao ngày nay không ít học sinh thích đọc truyện tranh Nhật Bản và chơi game điện tử hơn là học kiến thức phổ thông? Bởi vì tác giả viết truyện tranh biết tạo ra những mạch khám phá liên tục. Chương này nối tiếp, kích thích cảm xúc cho chương kia. Chứ nếu các chương có nội dung na ná như nhau, hoặc các mạch khám phá bị đứt gãy rời rạc, thì chắc chắn trẻ em đã không say mê đến vậy. Mặt khác, việc chơi game cho phép trẻ hóa thân vào môi trường ảo, nơi bản thân được phát huy khả năng sáng tạo. Đó cũng là nơi trẻ cảm thấy được kết nối cọ xát với môi trường và vượt qua các chướng ngại ảo để cảm thấy giá trị của cái tôi được khẳng định. Tất cả những nhu cầu tâm lý ấy hoàn toàn chính đáng. Nếu việc học hành không giúp trẻ thỏa mãn những nhu cầu căn bản này thì các em tất yếu sẽ tìm đến lối thoát khác. Có những lối thoát mà người lớn cho là lãng phí tuổi trẻ, thậm chí cho là suy đồi hay nguy hiểm cho chính bản thân các em. Nhưng lỗi chính là của người lớn khi đã thất bại trong việc giáo dục và định huớng từ sớm.

Công việc học tập hoàn toàn có thể trở nên thu hút nếu các nhu cầu tâm lý của người học được thỏa mãn. Người dạy học, dù là cha mẹ hay thày cô, nếu muốn thu hút người học, thì không thể không dạy và kiểm tra các em khả năng tự mình kết nối thông tin theo một mạch khám phá liên tục. Qua đó, cần kích thích được trí tưởng tượng của các em khi tìm kiếm sự kết nối giữa các chương với nhau. Các bước tư duy đặt ra không nên quá dễ nhưng cũng không cần phải quá khó. Khi các em làm được thì thày cô, cha mẹ nên hết sức trân trọng và khích lệ, vì đó là thành quả sáng tạo trí tuệ rất có ý nghĩa của con em mình. Đặc biệt là khi các em tự mình hoàn thành được trọn vẹn một quá trình tìm tòi nghiêm túc. Đó có thể coi là bước tập dượt để tạo thành một thói quen vô cùng quan trọng cho tương lai. Và điều quan trọng hơn nữa là các em sẽ tìm thấy được niềm hạnh phúc trong công việc. Khi tự mình phân tích và kết nối thông tin thì người học làm chủ được môi trường của mình. Việc phân tích và kết nối thông tin thành công tạo ra ấn tượng khám phá mới mẻ, đồng thời cho người học cảm giác được lao động, vượt qua chướng ngại để đem về thành quả sáng tạo. Cha mẹ, thày cô trân trọng, khích lệ, cùng với điểm số xứng đáng giúp giá trị bản thân của người học được khẳng định. Cả ba yếu tố giúp đem lại niềm hạnh phúc trọn vẹn trong học tập. Niềm hạnh phúc đó sẽ lâu dài nếu được xen kẽ với những hoạt động khác, phù hợp với hình thức và cung bậc năng lượng cần được giải tỏa. Việc tiêu hao năng lượng cho thể thao là cần thiết. Thậm chí cả những khoảng lặng cũng rất cần thiết cho sự phát triển tự nhiên của trí tuệ. Để được như vậy thì khối lượng học tập cần được lược giảm, chắt lọc, để chỉ còn lại những tinh chất thực sự cần thiết.

Nếu thày cô chỉ đặt ra những câu hỏi mang tính chất phân tích và liên kết ở trên lớp thì chỉ mới ưu tiên tác động tới các học sinh khá giỏi. Để đạt được hiệu quả toàn diện thì cần đưa những câu hỏi này vào các bài kiểm tra. Đây là khả năng trong tầm tay của mọi thày cô có năng lực sư phạm khá. Hiện nay đa số các bài kiểm tra học sinh thường mới chỉ giới hạn ở việc kiểm tra khả năng học thuộc lý thuyết và thực hành qua giải bài tập. Điều này giới hạn sức sáng tạo trong tự học của các em rất nhiều. Đa số học sinh nghĩ rằng mình giải nhanh chóng bài tập và học thuộc lý thuyết, vậy là quá đủ rồi. Phải tới khi tốt nghiệp ra trường các em mới vấp váp và thấy rằng thực tế đòi hỏi hơn thế rất nhiều. Cần phải liên tục tổng hợp, phân tích, và đánh giá thông tin. Và nhất là luôn đặt ra được câu hỏi sáng suốt: tiếp theo tôi cần nắm thông tin gì, thực tế cần tôi giải quyết vấn đề nào? Qua đó các em mới thấy rằng việc tiếp thu học vấn giống như cái cầu thang đi lên nương tựa vững vàng vào thực tiễn. Lúc nào cũng có bước tiếp theo hữu ích cho hành trình thực tế của mình. Giá như có cơ hội nhận diện ra chiếc cầu thang này từ sớm để có thể tự học, tự sáng tạo, thì khi tốt nghiệp người học viên đã có thể tự buớc đi thật vững vàng.

Mấu chốt và kỳ vọng

Một người không biết tự học, hay một người làm việc với khả năng trung bình giống nhau ở chỗ khi làm việc này thì không thể quán chiếu, tìm ra mối liên hệ với việc khác. Bởi vậy học tập và làm việc giống như cày bừa trên những mảnh ruộng cằn cỗi. Từng công đoạn rời rạc cho nên vừa tẻ nhạt vừa vất vả. Người biết tự học hay một người làm việc giỏi thì không như vậy. Niềm đam mê là điểm tương đồng giữa họ. Vì đam mê nên không xa rời sự vật mà mình quan tâm. Vì không xa rời nên ngộ ra được các sợi dây liên kết sự vật với nhau. Nếu chỉ xem xét một vấn đề riêng lẻ thì không gian liên tưởng rất hẹp và khô khan. Nhưng nếu bắt đầu xem xét hai hoặc ba vấn đề và tìm sự liên kết giữa chúng với nhau, thì trường liên tưởng được mở ra rộng lớn và sinh động. Trong mỗi sự vật ta thấy mối liên quan tới nhiều sự vật. Trong nhiều sự vật ta vẫn soi chiếu thấy một sự vật. Qua đó, mỗi lần được làm việc ta lại tiếp tục phát hiện ra những khám phá kỳ thú mới. Khám phá được nên càng tăng hiệu quả và lại càng thêm gắn bó với công việc. Tiến trình đó quả là đáng thèm muốn cho tất cả mọi người. Nhưng mấu chốt của nó chỉ tóm gọn giản dị trong ý thức phân tích và liên kết tổng thể. Đó là ngăn cách rất mỏng manh giữa một người thợ mang đầu óc lệ thuộc hoàn cảnh với một người làm chủ giỏi. Ngăn cách đó ai cũng có thể vượt qua được nếu có ý thức vượt qua và có sự cố gắng tập dượt thành thói quen.

Ngày nay, không hiếm thấy những người sinh viên ra trường thiếu khả năng viết một lá đơn mạch lạc, không thiếu bước, không lặp ý. Đối với một người tốt nghiệp đại học thì kỹ năng phân tích và liên kết tổng thể một sự vật như vậy còn quá hạn chế. Trong khi sự phát triển đất nước đang đòi hỏi đầu óc điều hành tổng quan ở mọi lĩnh vực, mọi quy mô. Để sao cho nhìn trên diện rộng các nguồn tài nguyên của chúng ta không bị lãng phí, các tiến trình phát triển không dẫm chân, mâu thuẫn lẫn nhau. Tình trạng ùn tắc giao thông tại các đô thị lớn là một ví dụ sinh động cho sự lãng phí thời gian, sức khỏe, và trí tuệ con người. Những cảnh đám đông trôi thụ động theo quán tính đó là sự ngầm cảnh báo cho một tình trạng phổ cập về sự lãng phí tài nguyên và cơ hội. Chúng ta trì trệ vì không biết đặt ra và giải quyết câu hỏi: đâu là bước đi tiếp theo để tối ưu cho một tương quan giữa mục tiêu trước mắt và lâu dài? Trong các tổ chức, môi trường thông tin mập mờ dẫn tới trách nhiệm và quyền lợi của cá nhân không được phân bổ cụ thể, chính xác, và càng khó bề đánh giá, kiểm soát. Đó tất yếu cũng là môi trường lý tưởng cho tệ tham nhũng và quan liêu.

Ngay cả tiến trình cải cách giáo dục cũng đang ở trong dòng trì trệ chung. Học sinh các cấp càng ngày càng phải học nặng hơn, trong khi hiệu quả thực tiễn còn chưa tiến bộ rõ ràng. Phải chăng vẫn còn phổ biến lối tư duy tai hại, rằng người học giỏi thì phải chăm chỉ học thuộc lòng và biết giải bài tập với tốc độ thật nhanh? Nếu quả như vậy thì chưa thể thấy chất lượng giáo dục được cải thiện đáng kể. Người viết bài này chân thành hi vọng rằng các thày cô giáo có thể sớm giúp các em phát huy tư duy phân tích và liên kết tổng thể. Phương pháp tiến hành rất giản dị. Cấp tối giản nhất chỉ gói gọn trong hai câu hỏi với từng bài học. Thứ nhất, bài học hôm nay liên quan ra sao tới các bài học đã qua. Thứ hai, bài học hôm nay có thể tạo ra nền tảng gì và vẫn còn lại khoảng trống nào. Đối với từng mệnh đề thì đâu là giả thiết nền tảng, đâu là ý nghĩa thực tiễn. Nếu giả thiết nền tảng thay đổi thì kết luận của mệnh đề sẽ bị thay đổi như thế nào. Những câu hỏi đơn giản như vậy nằm trong một bước đi vô cùng căn bản trong giáo dục mà có lẽ một số thày cô đã chuyên tâm tiến hành từ lâu. Nếu có thể phổ cập rộng ra thì hiệu quả tức thời hẳn sẽ không nhỏ, và lợi ích lâu dài càng không nhỏ chút nào.

Phạm Trần Lê

(1) Phan Đình Diệu, Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Trong Giáo Dục Hiện Đại, Tia Sáng, 17, 05/09/2008

(2) Lãn Ông Lê Hữu Trác, Hải Thượng Y-Tôn Tâm Lĩnh, Thần Chương

(3) Dương Quốc Việt, giáo trình cho sinh viên Đại Học Sư Phạm

Học Thở trong Nhà Trường

2010-10-24T18:01:00.002+07:00

Giác Kiến

Thở có ý thức là một phương pháp thực tập sống tỉnh thức được nhiều vị thầy xưa cũng như nay truyền dạy. Phương pháp đó căn bản là thế này. Thở vào, hoặc chú tâm theo hơi thở hoặc ghi nhận điểm xúc chạm của hơi thở và cơ thể khi hơi thở đi vào mũi, ta ý thức được có hơi thở đang đi vào. Thở ra, tương tự theo cách như vậy, ta ý thức được hơi thở ra. Thở có ý thức là bước đầu để chúng ta hình thành thói quen thở trong tỉnh thức. Thở trong tỉnh thức là nền tảng của một đời sống tỉnh thức. Đây là quá trình căn bản nhất để nuôi dưỡng điều lành. Nếu thực tập bền bỉ kỹ năng thở có ý thức, điều lành căn bản này có thể đưa đến điều lành tối thượng. Đó là sự tỉnh thức vẹn toàn.

Bằng kinh nghiệm bản thân, các bậc Thầy lớn đều tin vào công năng chuyển hóa của hơi thở trong tỉnh thức. Tuy nhiên, người chưa từng thực hành thở có ý thức, dù có đọc qua tài liệu, khó có thể tin vào hiệu lực của phương pháp thở này. Ít ai có thể nghĩ rằng một phương pháp luyện tập dường như quá đơn giản thế này, hít vào, thở ra, ghi nhận, chỉ bấy nhiêu thôi, mà lại có tác dụng lớn đến vậy. Thế nhưng, một phương pháp thực tập được duy trì một thời gian dài qua nhiều thế kỷ, ngày nay được đông đảo người, Đông cũng như Tây, thực hành và xác nhận lợi ích thiết thực của nó, cũng đáng cho ta quan tâm và đặt niềm tin để thử một lần vận dụng công năng mà mình đang có nhưng chưa từng dùng đến. Để góp một chút vào niềm tin cần thiết đó, người viết xin ghi lại ở đây những kinh nghiệm và nhận định của các bậc Thầy lớn về quá trình nuôi dưỡng thân tâm của hơi thở có ý thức.

Thở có ý thức.

Tất cả mọi người đều thở. Hơi thở gắn liền với sự sống của mọi sinh vật. Ngưng thở là mạng sống kết thúc. Hơi thở có vai trò quyết định như vậy, nhưng thông thường, hầu hết chúng ta không để ý đúng mức đến hơi thở và tầm quan trọng của nó. Trong cuộc sống hàng ngày, ít ai để tâm đến hơi thở. Mọi người cứ sống như thể chẳng cần biết hơi thở có hay không. Có người chỉ thỉnh thoảng viện đến hơi thở khi thật sự cần thiết.

Chẳng hạn, một người chuẩn bị phát biểu trước đám đông, do hồi hộp quá, người ấy thở một vài hơi thở sâu và chậm để lấy lại bình tĩnh. Một học sinh sắp bắt đầu làm bài thi, vì quá lo lắng nên tim đập mạch, em liền thở vài hơi thật sâu để chuẩn bị tâm thế tốt hơn cho giờ thi. Một anh khuân vác liên tục vác những vật nặng trong giờ làm việc, cần có vài phút để có những hơi thở sâu nhẹ trong các lần nghỉ vai. Nghĩa là, thở chỉ trở nên quan trọng khi chúng ta rơi vào tình trạng khó thở, cả về mặt tâm lý lẫn về mặt sinh vật lý. Ngoài những tình huống khó thở như vậy, chúng ta chẳng bao giờ để ý đến hơi thở cả. Hơi thở, trong trường hợp này, được quan tâm đến như là một phản ứng tự vệ của cơ thể, hoàn toàn có tính bản năng hoặc nếu có sự can dự của ý thức, sự can thiệp này cũng rất hạn chế.

Thật ra, cách vận dụng hơi thở làm cho tâm thần an lặng trong những tình huống có vấn đề là một phản ứng bình thường của cơ thể, đơn giản như lạnh thì run, nóng thì đổ mồ hôi vậy thôi. Điều quan trọng là chúng ta cần vận dụng hơi thở bình thường tự nhiên của mình một cách có ý thức và có mục đích, để vừa điều hòa khí huyết trong thân, vừa trau dồi khả năng tỉnh thức của tâm. Do vậy, chúng ta có thể nói rằng thở có ý thức không chỉ dừng lại ở việc thở, mà là một quá trình thực tập có định hướng để nuôi dưỡng điều lành. Thở có ý thức - bản thân nó là một điều lành - sẽ làm nền tảng cho quá trình nuôi dưỡng các điều lành khác của thân và tâm.

Thở có ý thức là nuôi dưỡng thân lành. Điều người viết muốn nhắc lại ở đây là, ai cũng thở, nhưng chúng ta có thể không để ý đến hơi thở và quên nó đi một cách dễ dàng. Một lý do khiến chúng ta ít để ý đến hơi thở là vì hơi thở quá tự nhiên, tự nhiên như không khí quanh ta, tự nhiên như thể sự tồn tại của nó là tất yếu và không cần để tâm dù chỉ một mảy may. Vừa sinh ra đời là chúng ta đã bắt đầu thở. Dù chúng ta có để ý đến hơi thở của mình hay không, chúng ta vẫn thở cho đến cuối đời.

Một lý do khác nữa là, từ khi chúng ta biết suy nghĩ, chúng ta thấy trong cuộc sống có quá nhiều điều cần quan tâm và quá nhiều việc cần phải làm hơn là chú ý đến hơi thở. Có khi chúng ta nghe ai đó nói đến hơi thở quan trọng và diệu dụng như thế này hay như thế kia, chúng ta có thể đồng ý, nhưng cũng chỉ làm một cái hẹn sẽ thực hiện trong tương lai. Có thể chúng ta tự nhủ rằng khi nào rảnh mình cũng sẽ thở cho ra hồn. Nhưng tiếc rằng, cái hẹn đến lúc gọi là ‘rảnh’, may ra chỉ có khi chúng ta đã về già. Hoặc cái gọi là ‘rảnh’ đó có đến khi chúng ta còn trẻ, thì lại tiếc thay, hơi thở cũng ít khi được dự phần vào sự may mắn đó, mà phải nhường chỗ cho bao hoạt động khác như thể thao, âm nhạc, hội họa, v.v…

Nói chung, thông thường không ai cho rằng thở là một việc phải làm trừ những người thật sự ý thức về tầm quan trọng của hơi thở trong quá trình trau luyện thân tâm. Trường hợp Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện là một ví dụ. Khi nhận ra tầm quan trọng của hơi thở điều hòa, Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện bắt đầu luyện tập hơi thở một cách nghiêm túc. Với ông, thở trở thành một việc phải làm và ông đã chế ra một bài vè về việc phải làm của mình như thế này.

Thót bụng thở ra

Phình bụng thở vào

Hai vai bất động

Chân tay thả lỏng

Êm chậm sâu đều

Tập trung theo dõi

Luồng ra luồng vào

Bình thường qua mũi

Khi gấp qua mồm

Đứng, ngồi, hay nằm

Ở đâu cũng được

Lúc nào cũng được!

Điều đáng nói là nhờ vào ‘việc làm’ đơn giản này, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện - một người bị lao phổi, sau 7 lần mổ, chỉ còn một phần phổi bên trái, mất 8 xương sườn - có thể sống đến tuổi 85 trong khi các bác sĩ bảo rằng ông không thể sống thọ với phần còn lại khiêm tốn của lá phổi. Thở có phương pháp quả có một công năng thần diệu. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện có thể sống thêm 50 năm nữa chỉ nhờ một bài thở cổ xưa. Chính vì lợi ích thiết thực của việc thở có ý thức mà khi còn sống, ông nói rằng sau khi ông mất đi, điều quan trọng ông để lại không phải là các tác phẩm văn học, triết học ông đã dày công viết ra, mà chính là bài vè thở 12 câu ấy (Đỗ Hồng Ngọc, 2009).

Thầy Nhất Hạnh là người đặc biệt chú ý đến hơi thở. Thầy là một vị Thầy lớn chuyên dạy thở, cười, tỉnh thức và thương yêu, được rất nhiều người ở nhiều nước trên thế giới ngưỡng mộ và theo học. Hơi thở ý thức có một vị trí quan trọng trong các bài dạy của Thầy dành cho mọi đối tượng khắp Đông Tây trong hơn 50 năm qua. Thầy nhận ra tầm quan trọng của hơi thở có ý thức qua kinh nghiệm thực tập của chính bản thân Thầy. Thầy kể rằng Thầy có lần từng bị ốm nặng và qua mấy năm thuốc thang vẫn không lành. Cuối cùng, Thầy đã dùng đến phương pháp thở, và chính phương pháp này đã cứu sống Thầy. Theo Thầy, hơi thở quan trọng hơn thức ăn. Hơi thở thanh lọc buồng phổi, thanh lọc máu trong huyết quản, thanh lọc và có thể làm mới cả cơ thể. Và Thầy kết luận rằng, người biết thở là người biết sử dụng một kho tàng sinh lực vô tận (Nhất Hạnh, 1976, tr. 9).

Liên quan đến công năng của hơi thở có ý thức, Thầy Satya Goenka là một vị Thầy lớn giàu kinh nghiệm và nhiều uy tín. Thầy học và thực hành thở có ý thức từ năm 1955. Như là một phương thuốc thần diệu, phương pháp thực hành thở có ý thức đã chữa lành căn bịnh đau nửa đầu nhiều năm của Thầy mà Thầy đã từng được chữa trị bằng nhiều phương cách nhưng vẫn không khỏi. Từ đó, thầy tiếp tục thực hành và quá trình thực hành đó đưa Thầy trở thành một vị Thầy dạy phương pháp tỉnh thức để rèn luyện thân tâm rộng khắp hiện nay (Fischer, 2001). Phương pháp đó được gọi là Thiền Tuệ.

Tổ sư Minh Đăng Quang cũng nhấn mạnh rằng thở có phương pháp là phép ngừa bịnh, chữa bịnh rất hay. Phương pháp này được Ngài thực hành, hướng dẫn chúng đệ tử và ghi lại trong bài Số tức quan của Chơn Lý. Theo Ngài, thở đều và sâu giúp cho nội tạng, tim gan thận bao tử ấm mạnh và các căn, mắt tai mũi lưỡi thông sạch (Minh Đăng Quang, 1998, tr. 801).

Rõ ràng, nếu hơi thở điều hòa và có ý thức không có công năng nuôi dưỡng thân thể con người một cách đáng kể, thì Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện, Thầy Nhất Hạnh, Thầy Goenka, và Tổ sư Minh Đăng Quang, cũng như nhiều vị thầy khác, đã không dành phần lớn thời gian để tập luyện và chia sẻ kinh nghiệm thở của mình như vậy. Với những ai đã hiểu rõ tầm quan trọng của hơi thở điều hòa và có ý thức, thì thở có ý thức và có phương pháp là một việc cần phải làm ngay bây giờ và bất cứ ở đâu chứ không phải là việc chỉ dành cho tuổi về già hay trong giờ rảnh rỗi. Trong mọi lúc và ở mọi nơi, hơi thở có ý thức đều có thể thực hành để nuôi dưỡng thân mạng của chúng ta.

Thở có ý thức là nuôi dưỡng tâm lành. Công năng của hơi thở có ý thức không chỉ giúp nuôi dưỡng thân lành mà còn là một công cụ chuyển hóa tâm thức một cách hữu hiệu. Thầy Nhất Hạnh nói rằng hơi thở là cây cầu bắc từ bờ sinh lý sang bờ tâm lý (Nhất Hạnh, 1976, tr. 6). Hơi thở có ý thức có thể đình chỉ loạn tưởng và đưa tâm về với thân trong hiện tại một cách mầu nhiệm. Thân ở đây mà tâm rong chơi nơi khác là lúc ta sống trong tâm trạng bất an. Thật vậy, khi tâm chạy theo những suy tưởng về quá khứ dễ khiến con người nuối tiếc hoặc buồn khổ. Tâm lao theo những suy tưởng về tương lai dễ lôi kéo con người vào lo âu hoặc sợ hãi. Tâm ý thức về hơi thở là tâm đưa con người về sống trong giây phút hiện tại, thoát khỏi sự trói buộc và lôi kéo của nuối tiếc, buồn khổ, lo âu và sợ hãi không cần thiết. Tâm đó là tâm được hợp nhất với thân. Tâm đó là tâm an lành trong thân thể an lành. Nuôi dưỡng tâm lành này bằng hơi thở có ý thức trong từng phút, từng giờ, từng ngày, từng tháng... là nuôi dưỡng một đời sống an lành và hạnh phúc một cách bền vững nhất.

Trên nền tảng này, Thầy Goenka quan niệm thở có ý thức là một điều lành. Với hơi thở có ý thức, người thực hành có thể đưa tâm vào định, phát khởi trí sáng và dần dần đạt đến đỉnh cao của trí tuệ. Nói cách khác, nếu hơi thở có ý thức được nuôi dưỡng trọn vẹn thì tất cả những điều lành khác cũng sẽ phát sanh và được nuôi dưỡng. Đây là điều mà Thầy Goenka sống và dạy trong suốt 40 năm qua, hôm nay và ngày mai. Số người theo học các khóa thiền thở và thiền tuệ của Thầy ngày càng tăng. Điều này chứng tỏ phương pháp Thầy dạy có hiệu quả lớn, có công năng chuyển hóa lớn và mang lại nguồn hạnh phúc lớn cho nhiều người.

Phối hợp tri thức với tuệ giác, phối hợp lý thuyết với kinh nghiệm thực hành thiền thở và thiền tuệ nhiều năm, Giáo sư Larry Rosenberg cũng khẳng định rằng: “Theo dõi hơi thở là phương pháp thực hành rất căn bản và hiệu nghiệm. Đó là việc cả đời. Chúng ta càng ý thức rõ và liên tục về hơi thở chừng nào, chúng ta sẽ càng thấy hơi thở tự nó là tất cả. Ý thức hơi thở qua nhiều tháng, nhiều năm, chúng ta sẽ thấy rõ hơn tính toàn vẹn của hơi thở.” Theo giáo sư, “thực hành tỉnh thức trên hơi thở thôi cũng có thể đạt được giác ngộ” (2001, tr. 166).

Điều này, Tổ sư Minh Đăng Quang cũng đã dạy: thực tập hơi thở có ý thức cốt yếu là để định tâm, đó là phương pháp giúp cho “hơi thở của tâm, hơi thở của trí, hơi thở của thân hòa nhau một mực, ấy là đắc đạo” (Minh Đăng Quang, 1998, tr. 803).

Tóm lại, thở trong tỉnh thức có công năng thần diệu. Nếu chúng ta thấy phương pháp thực hành này quá đơn giản mà xem thường là chúng ta vô ý bỏ phí đi một khả năng phi thường vốn có trong mỗi con người. Bằng kinh nghiệm thực tập của mình, các bậc Thầy lớn đều xác nhận rằng thực tập hơi thở có ý thức tạo nền tảng rất căn bản và hiệu nghiệm cho quá trình nuôi dưỡng thân tâm. Thở có ý thức sẽ hình thành thói quen thở trong tỉnh thức, là điều kiện tiên quyết cho một đời sống tỉnh thức liên tục. Trên con đường tâm linh, hơi thở trong tỉnh thức có thể đưa đến đạo quả giác ngộ, là sự tỉnh thức vẹn toàn và là điều lành tối thượng.

Tài liệu tham khảo:

Đỗ Hồng Ngọc, (2009). Thở để chữa bệnh. Truy cập 10.5.2009, tại http://www.sgtt.com.vn/ detail31.aspx?newsid=52424&fld=HTMG/2009/0604/52424

Larry Rosenberg, (2001). Living in the light of dead (Biết tử là bất tử). London: Shambhala.

Minh Đăng Quang, (1952/1998). Chơn lý. Tp. HCM: NXB Tp. HCM.

Nhất Hạnh, (1976). Phép lạ của sự tỉnh thức. San Jose: Lá Bối.

Norman Fischer, (2001). The universal meditation technique of S.N. Goenka – interview with S.N. Goenka (Phương pháp hành thiền của Thầy Goenka - phỏng vấn Thầy Goenka). Truy cập 10.5.2009, tại http://www.shambhalasun.com/index.php?option=content&task= view&id=1739

Rèn luyện thân tâm bằng hơi thở trong tỉnh thức là kinh nghiệm mà Thầy Satya Goenka chắt lọc sau nhiều năm thực hành và giảng dạy. Trong bài viết này, người viết trình bày quan điểm của Thầy Goenka về phương pháp thở trong tỉnh thức và quá trình rèn luyện thân tâm qua phương pháp thở có ý thức ấy. Điểm nổi bật trong quan điểm của Thầy Goenka mà người viết tâm đắc chia sẻ ở đây là Thầy hướng đến đối tượng học là người trẻ tuổi, thay vì chỉ dành cho người trưởng thành, và trong môi trường học đường, thay vì chỉ giới hạn trong trung tâm thiền.

Học thở có ý thức là sự khởi đầu của quá trình rèn luyện thân tâm. Thầy Goenka học và thực hành thở có ý thức từ năm 1955 với Thầy U Ba Khin ở Miến Điện. Đó là một phần của phương pháp Thiền theo truyền thống Phật giáo vốn được Đức Phật và các thế hệ đệ tử của Ngài thực hành thường xuyên. Theo Thầy Goenka, thở có ý thức là điểm khởi đầu lý tưởng nhất của quá trình rèn luyện thân tâm (Goenka, 2004, tr. 2). Đó là quá trình của cả một đời cho những ai muốn có được sự cân bằng, hài hòa và an lạc cho thân và tâm. Vì hơi thở là chiếc cầu nối giữa con người và môi trường, giữa thân và tâm, nếu lấy hơi thở làm đối tượng ý thức và quán chiếu, chúng ta sẽ có khả năng hiểu và làm chủ thân tâm mình một cách hiệu quả.

Trên lý thuyết, chúng ta có thể hiểu khá rõ về thân thể mình qua các bài học sinh học. Nhưng trên thực nghiệm, chúng ta chưa ý thức và biết nhiều về bản chất, đặc tính và chức năng của các bộ phận cấu thành thân thể. Do vậy, các bộ phận bên trong cơ thể phần nhiều hoạt động một cách tự động, ngoài sự ý thức và kiểm soát của chính mình. Trong khi đó, hơi thở có phương pháp có thể đưa chúng ta từ chỗ chưa ý thức đến chỗ ý thức, từ chỗ chưa biết đến chỗ biết, từ tình trạng chưa kiểm soát đến chỗ kiểm soát được chính mình (Goenka, 2004, tr. 2-3).

Phương pháp thở có ý thức. Bằng kinh nghiệm rèn luyện và chuyển hóa của mình, Thầy Goenka nhận thấy không thể không chia sẻ phương pháp rèn luyện thân tâm này cho người khác, bởi vì, đây là một phương pháp sống bình an và lành mạnh, là một nghệ thuật sống hạnh phúc; và đây là nguồn hạnh phúc lâu bền vì nó được kết tinh từ sự hòa hợp và thanh thản của thân và tâm.

Sau khi thực hành thở trong tỉnh thức thuần thục nhiều năm, và thấy được lợi ích đến mức khó tin của phương pháp này, năm 1969, Thầy Goenka bắt đầu dạy phương pháp thở có ý thức để nhiều người cùng được lợi ích. Tiếp thu kinh nghiệm của các bậc thầy đi trước truyền lại, và bằng chính kinh nghiệm thực hành của mình, Thầy tổ chức các khóa học thở một cách có hệ thống và khoa học.

Trong khóa thiền mà Thầy hướng dẫn, Thầy bắt đầu bằng phương pháp ý thức các chuyển động liên quan đến quá trình hít thở từ thô đến tế. Trước hết là ý thức hơi thở ra vào tại vùng giới hạn ở đầu mũi. Lắng nghe sự xúc chạm của không khí phớt nhẹ chạm khẽ vào da ở đầu mũi khi hơi thở ra vào. Cảm nhận hơi ấm mà hơi thở mang theo tại điểm xúc chạm là phần căn bản và quan trọng của bài học thở vỡ lòng này. Từ bước đầu căn bản ấy, Thầy hướng dẫn cách ý thức và quán chiếu các cảm thọ, cảm xúc, ý tưởng, từ thô đến tế tùy theo mức độ gia công và gia tâm của người thực hành. Hướng dẫn một cách chi tiết và hệ thống như vậy, Thầy giúp cho người học dần dần khám phá ra sự thật về thân tâm và cuộc sống của mình: sự có mặt và vắng mặt của các hoạt động và hiện tượng trên thân, các tâm lý tích cực, các tâm lý tiêu cực, bản chất, đặc tính và nguyên nhân có mặt và vắng mặt của chúng. Trên cơ sở đó, Thầy giúp cho người học rèn luyện khả năng nhận ra sự thật một cách nhạy bén, tinh tế, sâu sắc và chính xác hơn.

Cùng với phương pháp thở có ý thức, các phương pháp nuôi dưỡng các tâm lý tích cực và chuyển hóa các tâm lý tiêu cực, các phương pháp thể hiện và chia sẻ những tâm lý tích cực qua lời nói và hành động cũng được hướng dẫn kỹ càng để mỗi hành vi và biểu hiện, đều đem lại hiệu quả tích cực nhất.

Dạy thở có ý thức cho tuổi trẻ. Điều đáng nói ở đây là Thầy Goenka không chỉ giảng dạy phương pháp thở có ý thức cho người trưởng thành mà còn giới thiệu phương pháp này đến với tuổi trẻ. Đây là sáng kiến của Thầy mà các bậc thầy trước đó chưa làm được. Thầy nói rằng giảng dạy phương pháp thở có ý thức cho tuổi trẻ là việc rất cần thiết bởi vì thở có ý thức là nuôi dưỡng được một điều lành. Đây là điều lành căn bản nhất gắn kết thân và tâm của con người. Nếu điều lành này được nuôi dưỡng thì nhiều điều lành khác sẽ được nuôi dưỡng (VRI, 2005). Không những người lớn mà tuổi trẻ cũng cần nuôi dưỡng điều lành này, bởi đó là quà tặng của sự sống cho tất cả mọi người. Do vậy, ai ai cũng có thể tập thở có ý thức và nuôi dưỡng điều lành.

Theo thầy Goenka, tuổi trẻ là tuổi phù hợp nhất cho việc học thở trong tỉnh thức. Tuổi trẻ là lứa tuổi thích khám phá. Mỗi phút giây đều có thể mang lại cho tuổi trẻ một kinh nghiệm mới. Mỗi ngày là một cơ hội cho tuổi trẻ khám phá những điều mình chưa biết, đầy hứa hẹn nhưng cũng đầy nguy hiểm. Tuổi trẻ là tuổi các em bắt đầu học về thân tâm, về cuộc sống và học cách sống có ý nghĩa. Học thở có ý thức là sự khởi đầu của quá trình đó để làm tiền đề cho sự nuôi dưỡng thân tâm lành mạnh khi đến tuổi trưởng thành.

Thầy cho rằng, nếu ở nhà trường, học sinh có cơ hội học phương pháp sống an bình và lành mạnh, thì các em sẽ có thể áp dụng phương pháp sống đó về sau như là một nguyên tắc sống ổn định của bản thân. Những gì các em học và thực tập ở nhà trường bây giờ có ảnh hưởng rất lớn đến cả một chuỗi dài cuộc đời của các em sau này. Nếp sống ấy đem lại an lạc và hạnh phúc không chỉ cho từng cá nhân mà cho cả gia đình và xã hội.

Với nhìn nhận đó, tháng Tư năm 1986, Thầy chính thức bắt đầu dạy thở cho học sinh. Khóa Thiền Thở đầu tiên được tổ chức tại trung tâm thiền Dhamma Pattana, thành phố Mumbai, Ấn Độ. Cùng với sự trợ giúp của những nhà chuyên môn và các giáo viên ở trường, Thầy đã tổ chức các lớp thiền thở với những bước thực tập rất khoa học và phù hợp với lứa tuổi của học sinh. Suốt 20 năm qua, số học sinh học theo phương pháp thở thầy dạy càng lúc càng tăng. Mỗi năm, có khoảng 50 ngàn học sinh phổ thông đăng ký theo học các lớp thở có ý thức do các cộng sự của thầy hướng dẫn. Theo một kết quả điều tra năm 2003-2004 (từ ngày 1.4.2003 đến ngày 31.3.2004), riêng ở Ấn Độ, tổng số học sinh theo học lớp thở có ý thức là 47.937 em (VRI, 2005, tr.26). Một dấu hiệu đáng mừng!

Thực tập thở có ý thức giúp cho tâm ý tập trung và yên lặng. Trong lớp thiền thở, học sinh được hướng dẫn chi tiết các kỹ năng quán sát hơi thở khi hơi thở tự nhiên ra vào. Rất đơn giản, nhưng lại rất khó thực tập, vì yếu tố cần thiết để duy trì sự thực tập là khả năng chú ý và kiên nhẫn. Trong khi đó, tâm ý của tuổi trẻ vốn năng động. Thế nhưng, nhờ hiểu biết tâm lý trẻ, vận dụng phương pháp hướng dẫn tập thở một cách linh hoạt và phù hợp, Thầy khá thành công qua các lớp dạy thiền thở cho học sinh. Khi dạy thở có ý thức cho học sinh như là một phương pháp nuôi dưỡng điều lành, Thầy Goenka đồng thời hướng dẫn học sinh phát triển kỹ năng nuôi dưỡng điều lành ở các phương diện khác qua lời nói và hành động để thân tâm thấm nhuần điều lành trong từng bước thực hành.

Thầy nói rằng: “Nay chúng ta gieo những điều lành này vào tâm thức của các em, 15 hay 20 năm sau, một thế hệ mới sẽ trưởng thành, có ý thức trách nhiệm và đủ khả năng gánh vác gia đình, xã hội, đất nước, thế giới và nhân loại” (VRI, 2005, tr. 52).

Dù có khó khăn, thực tế cho thấy Thầy Goenka đã khá thành công trong việc tổ chức các lớp thiền thở trong 20 năm qua. Các lớp thiền thở này được mở ra ngày càng rộng trên các địa bàn khác nhau đã thu hút tuổi trẻ theo học ngày càng đông. Điều này chứng tỏ các lớp thiền thở đã được tổ chức một cách có hệ thống, có phương pháp, có khoa học, có hiệu quả, phù hợp và thích ứng đối với học sinh phổ thông hiện nay.

Một tầm nhìn xa và một tâm nguyện lớn. Nỗ lực truyền dạy thiền thở cho học sinh của Thầy Goenka trong học đường phản ánh tầm nhìn và tâm nguyện của một bậc thầy lớn. Những khâu chuẩn bị chi tiết và kỹ lưỡng cho mỗi lớp học thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với thế hệ trẻ và ý thức được tầm quan trọng của giáo dục của một người có tầm nhìn xa rộng như Thầy. Sự theo dõi chặt chẽ từng đối tượng học sinh theo học là điều bắt buộc đối với người hướng dẫn và Thầy đã làm được việc này với sự hỗ trợ của các giáo viên trợ giảng. Thầy để tâm theo dõi sự diễn tiến của các lớp học trong quá trình dài để điều chỉnh và hoàn thiện chương trình và phương thức hướng dẫn. Từ đó, Thầy cùng các vị cố vấn chuyên môn đã dần dần chuẩn hóa lớp thở cho học sinh theo từng độ tuổi để học sinh đạt được kết quả tốt nhất một khi tham dự những lớp học luyện thân tâm như thế.

Hiện nay, bên cạnh Thầy Goenka, còn có nhiều bậc thầy lớn nhận thấy vai trò của các truyền thống tâm linh trước những khó khăn của xã hội, đặc biệt là vấn đề giáo dục cho thế hệ trẻ. Điển hình là Đức Đạt Lai Lạt Ma đã nhiều lần đề cập đến giáo dục trong các buổi nói chuyện của ngài. Ngài từng nhận định rằng trong bất cứ trường hợp nào, nỗ lực trong lĩnh vực giáo dục đều có ý nghĩa rất quan trọng. Giáo dục trước hết là phương tiện giúp cho con người trau dồi phẩm chất và hiểu biết của mình. Chính vì vậy, Ngài cho rằng xây dựng trường học quan trọng hơn xây dựng các cơ sở tôn giáo (Dalai Lama, 2006). Ngài nói rằng: “Khắp nơi trên thế giới, người ta luôn dành phần nỗ lực cho công tác giáo dục. Giáo dục là một hoạt động thánh thiện, giúp con người thoát khỏi tình trạng tối tăm. Tuy nhiên, chúng ta phải hết sức cẩn trọng khi nghĩ về nền giáo dục mà chúng ta đang xây dựng cho con em của mình. Ngày nay, chúng ta thấy có rất nhiều người có giáo dục nhưng rất đau khổ. Đôi khi, tôi nghĩ, những người suy nghĩ quá nhiều thường đau khổ hơn những người ít suy nghĩ. Tại sao người ta lại đau khổ như vậy? Bởi vì người ta còn chứa chấp nhiều ham muốn, sân giận và đố kỵ” (Chopra & Chopra,, 2009). Đó là ưu tư của ngài về hiện trạng giáo dục hiện nay. Đức Đạt Lai Lạt Ma khẳng định rằng điều mà thế hệ trẻ cần đạt được qua quá trình giáo dục không chỉ là kiến thức mà là trí tuệ và lòng thương yêu để có thể sống hạnh phúc. Đó chính là những điều lành mà chúng ta cần nuôi dưỡng ở tuổi trẻ. Quá trình này có thể bắt đầu bằng việc tập thở.

Cùng quan tâm đến giáo dục thế hệ trẻ, Thầy Nhất Hạnh, một bậc thầy lớn, cũng đã chia sẻ sự quan tâm và nỗ lực truyền dạy kinh nghiệm của mình cho thế hệ trẻ nhằm giúp người trẻ tuổi định hướng được nếp sống lành mạnh dưới nhiều hình thức khác nhau để không chệch hướng khi hòa mình vào các môi trường giao tiếp xã hội. Đồng thời, trước sự khủng hoảng của nền giáo dục Việt Nam (Hoàng Tụy, 2008), Thầy cũng đã đề nghị đưa giáo dục đạo đức và tâm linh vào hệ thống giáo dục phổ thông. Trong một bài trả lời báo chí ở Việt Nam gần đây, Thầy nói rằng nếu giáo dục đạo đức và tâm linh được đưa vào chương trình giáo dục quốc gia để người trẻ tuổi có cơ hội học tập và rèn luyện thì đó là một hồng ân của dân tộc (Nhất Hạnh, 2008).

Nhắc đến suy nghĩ và tâm nguyện của các bậc thầy lớn như vậy, người viết muốn nhấn mạnh rằng nỗ lực của Thầy Goenka đưa giáo dục đạo đức và tâm linh vào giáo dục học đường là một thành tựu và là một đóng góp lớn cho ngành giáo dục nói chung. Hiện nay, các lớp thiền thở có ý thức theo sự hướng dẫn của Thầy Goenka và các cộng sự không chỉ phổ biến ở Ấn Độ, mà còn đang nhân rộng ở các nước Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Trung Quốc, Singapore, Malaysia, Campuchia, Hàn Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ, Nepal, Arab, Iran, Úc, Tân Tây Lan, và một số nước châu Âu, châu Mỹ và châu Phi nữa. Tất nhiên, một mình Thầy không thể làm được điều này. Trong hai mươi năm qua, với sự hỗ trợ của nhiều nhà chuyên môn, Thầy đã hướng dẫn và đào tạo được hơn 1000 giáo viên phụ giảng. Các thầy cô phụ giảng đã góp phần tích cực vào việc tổ chức thành công các lớp học theo chương trình Thầy Goenka soạn ra. Điều này cũng phản ánh tầm nhìn và tâm nguyện cao cả của Thầy.

Khi nào các lớp thở có ý thức và nuôi dưỡng điều lành này có đủ nhân duyên để có mặt trong nhà trường ở Việt Nam? Thiết nghĩ, nếu những bậc phụ huynh, các thầy cô giáo, các vị có tấm lòng luôn gắn bó với nền văn hóa, đạo đức và tâm linh có niềm tin vào công năng chuyển hóa của hơi thở, thì việc hướng dẫn thở có ý thức như là một phương pháp rèn luyện thân tâm cho tuổi trẻ Việt Nam trong nhà trường không phải là điều không thể làm được.

Nếu góp được nhiều bàn tay, chung một tấm lòng, không có việc gì không thể. Hy vọng một ngày không xa, các lớp thiền thở sẽ xuất hiện ở Việt Nam như đã từng xuất hiện ở nhiều nước trên khắp thế giới.

Giác Kiến

Tài liệu tham khảo:

Dalai Lama, (2006). Importance of education (Tầm quan trọng của giáo dục). Truy cập 16.5.2009, tại http://www.dalailama.com/page.224.htm.

Goenka, S. N. (2004). The Discourse summaries (Tóm tắt các bài giảng trong khóa thiền). Igatpuri: VRI.

Hoàng Tụy, (2008). Nhìn thẳng vào khủng hoảng giáo dục Việt Nam. Truy cập 17.6.2008, tại http://www.tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/3949/index.aspx;

Nhất Hạnh, (2008). Cần đưa ngũ giới vào chương trình giáo dục quốc gia. Hồn Việt, Số 12, tháng 6-2008. Truy cập tại http://www.phattuvietnam.net/index.php?nv=News&at=article &sid=3640

Parveen Chopra & Swati Chopra, (2009). We Are Born To Be Happy, An exclusive interview with His Holiness the Dalai Lama (Chúng ta sinh ra để được hạnh phúc – phóng vấn Đức Đạt Lai Lạt Ma. Truy cập 17.5.2009 http://www.lifepositive.com/Spirit/world-religions/buddhism/ dalai-interview.asp

VRI, (2005). Guidelines for children’s Anapana Courses (Cẩm nang hướng dẫn thiền thở cho tuổi thơ). Igatpuri: VRI.

Lý tưởng đại học

2010-10-20T19:27:00.000+07:00

Lịch sử khoa học nói chung, nền khoa học và đại học hiện đại nói riêng, là một thiên tráng ca, vừa đồng hành, vừa phải vượt lên hoàn cảnh và tâm thức của mỗi thời đại.

“Universitas”

Phương Tây bắt đầu chuyển từ nền văn hoá phong kiến sang văn hoá đô thị từ thế kỷ 13, 14. Những đại học đầu tiên được thành lập: ý tưởng và sự tồn tại của chúng là một bộ phận then chốt của nền văn hoá này. Chữ “đại học” (universitas) (theo hiến chương thành lập đại học Vienna năm 1365) bao gồm hai bộ phận: nghiên cứu và giảng dạy tri thức trong tính phổ quát của nó; và hình thành một cộng đồng khoa học giữa thầy và trò, vì tri thức chỉ có thể có thông qua trao đổi, đối thoại. Việc xác lập hai ý tưởng nguyên thuỷ này về đại học là một thành tựu lịch sử, nhưng nó gặp phải hai trở lực: một trở lực không bất ngờ, đó là các thế lực thần quyền và thế quyền (mà Galilei là trường hợp tiêu biểu); và một trở lực bất ngờ, đó là sự ra đời của xã hội công nghiệp hoá.

Từ thời khai minh (thế kỷ 17 – 18), con người hiện đại được hiểu như “con người lao động và chủ sở hữu” (homo faber). Lao động và sở hữu trở thành cốt lõi của con người, đồng thời sẽ bảo vệ sự tự do của con người. Trong bối cảnh ấy, mục đích hàng đầu của khoa học là phải phục vụ cho sản xuất bằng những phát minh kỹ thuật. Các ngành khoa học tự nhiên, trong chừng mực góp phần vào “sự giàu có của các quốc gia” – vì làm cơ sở cho kỹ thuật và sự thịnh vượng kinh tế, chứ không phải do tính phổ quát của chúng – giữ vị trí thống trị tuyệt đối. Cách tiếp cận thực dụng này đã dẫn đến một sự khủng hoảng trầm trọng cho hệ thống đại học vào cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Trong thời gian từ 1790 đến 1820, nhiều đại học trong khu vực nói tiếng Đức bị đóng cửa, nhường chỗ cho các trường kỹ thuật, trực tiếp phục vụ cho quá trình sản xuất và lao động.

Nhưng, đã bắt đầu có những tiếng nói chống lại xu hướng công cụ hoá khoa học này. Chính Adam Smith, cha đẻ kinh tế học hiện đại, sớm nhận ra rằng sự phân công lao động đơn điệu và phiến diện trong xã hội công nghiệp sẽ dẫn đến sự tha hoá và phi nhân hoá người lao động, “biến họ trở thành những người càng ngu xuẩn, càng dốt nát càng tốt, làm cho tình cảm của họ bị què quặt và không còn năng lực phán đoán phải trái nữa” (Sự giàu có của các quốc gia).

Wilhelm Von Humboldt và “lý tưởng đại học”

“Mọi tôn giáo, nghệ thuật và khoa học đều là cành nhánh của một thân cây. Tất cả những khát vọng ấy đều nhằm hướng con người đến cuộc sống cao quý và tự do, vượt lên khỏi sự tồn tại vật chất”.

Albert Einstein

W.v. Humboldt (1767 – 1835) lãnh sứ mạng canh tân đại học, mang lại thành công vang dội cho nền khoa học Đức suốt thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20. Đại học Berlin trở thành mô hình đại học chuẩn mực cho các nước Âu – Mỹ và các nước phát triển khác. Ông kết hợp ý tưởng “Universitas” nguyên thuỷ với tư tưởng tiến bộ của thời khai minh và yêu cầu của xã hội hiện đại. “Lý tưởng đại học” của Humboldt xoay quanh hai tư tưởng chủ đạo và hai điều kiện cần:

Hai tư tưởng chủ đạo: cá nhân tự trị và tinh thần công dân thế giới. Đại học phải là nơi đào tạo những cá nhân tự trị và con người công dân thế giới, hay, nói đúng hơn, là nơi con người ấy tự hình thành. Cá nhân tự trị là người biết tự quyết và biết sử dụng lý trí của mình một cách trưởng thành trên cơ sở tri thức phổ quát và toàn diện mà linh hồn của nó là tư tưởng triết học nhân bản. Công dân thế giới là mối dây liên kết mọi cá nhân tự trị, độc lập với nguồn gốc và trình độ văn hoá, xã hội. Trở thành “công dân thế giới” là biết quan tâm đến những vấn đề toàn nhân loại: nỗ lực cho hoà bình, công lý, sự đối thoại văn hoá, sự bình đẳng giới và bảo vệ thiên nhiên. Giáo dục đại học, vì thế, còn là dạy làm người, độc lập với những lợi ích kinh tế trước mắt.

Hai điều kiện cần: sự tự do học thuật (độc lập kinh tế, độc lập quản trị, tự do chọn lựa và tổ chức việc học, việc nghiên cứu…); kết hợp nghiên cứu và giảng dạy, hướng đến sự thống nhất của tri thức.

“Tự do tuyệt đối” trong học thuật được hiểu theo nghĩa ấy, mặc dù mọi việc trên đời đều… tương đối!

Tất cả phát xuất từ tiền đề: khoa học tự nó có những phương tiện riêng để lớn mạnh; mỗi nghiên cứu mới dẫn đến tri thức mới và đến cái chưa biết. Tự do khoa học là sự phát triển tự thân; nó loại trừ mọi sự can thiệp từ bên ngoài. Quyết định chân lý khoa học bằng những gì bên ngoài nó (tôn giáo, đạo đức, chính trị, chủng tộc…) sẽ dẫn đến cái chết của khoa học. Lý do: tất cả các thế lực ấy đều chỉ tin vào một khẳng quyết duy nhất, trong khi khoa học sẵn sàng làm việc với nhiều giả thuyết khác nhau và không bao giờ tự mãn.

“Universitas” và xã hội tri thức

Thế giới đang chia tay với “xã hội công nghiệp” cổ điển để bước vào “xã hội tri thức”. Ngay cả việc cung ứng nguồn nhân lực cho nền kinh tế cũng đã khác trước: nền đại học hiện đại không chỉ nhằm trang bị một khối lượng thông tin (Einstein: “thông tin không phải là tri thức”) mà chủ yếu là giúp người học tái cấu trúc thông tin để có thể sử dụng và giao lưu với người khác một cách sáng tạo và khác biệt. Bất chấp mọi sức ép, “lý tưởng đại học Humboldt” (tính phổ quát và tính tự do đối thoại của tri thức) không phải đã lỗi thời! Nó tỏ ra còn cần thiết hơn so với thời kỳ công nghiệp hoá.

Bùi Văn Nam Sơn

http://sgtt.vn/Khoa-giao/131392/Can-co-anh-hung.html

Một hòn đảo, hai thế giới

2010-09-28T10:15:00.001+07:00

Đường biên giới giữa Haiti và Cộng hòa Dominica không chỉ là đường biên giới chính trị, đó còn là đường biên giới giữa những cánh rừng bạt ngàn và những đồi núi trơ trọi, giữa nhận thức khác biệt về bảo vệ môi trường đã góp phần làm số phận của hai quốc gia trái ngược nhau.

Không cần phải chờ tới khi trận động đất 7 độ Richter đầu năm 2010 làm chết 230.000 người và 1 triệu người vô gia cư, Haiti mới lại trở thành điểm nóng trên thế giới. Quốc gia có một lịch sử tự hào là đất nước độc lập đầu tiên tại châu Mỹ Latin sau cuộc cách mạng chống thực dân Pháp này từ lâu đã xuất hiện nổi bật trên truyền hình với những cuộc đảo chính đẫm máu, những trận lụt triền miên và một nền kinh tế èo uột.

Ngược lại, Cộng hòa Dominica, quốc gia láng giềng chia sẻ nửa còn lại của hòn đảo Hispaniola trong vùng biển Caribê, lại thường xuyên xuất hiện trên kênh CNN qua những quảng cáo du lịch với những bãi biển bình yên và những cánh rừng xanh mướt.

Mặc dù chưa phải giàu có nhưng người dân Dominica đã có mức thu nhập đầu người hơn 5.000 USD/năm, gấp 7 lần Haiti, và tốc độ tăng trưởng GDP 10%/năm trước khi sụt giảm vì khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Điều gì làm hai quốc gia nằm chung trên một hòn đảo rộng 76.500km2 (gần bằng 1/4 diện tích VN) lại có hai số phận khác biệt đến vậy?

Nhìn từ những bức ảnh vệ tinh, đường biên giới giữa hai nước chia cắt đảo Hispaniola thành hai màu: màu xanh sẫm của rừng cây ở phía đông (phía Dominica) và màu nâu nhạt của những sườn núi trọc ở phía tây (phía Haiti). Cả hòn đảo từng phủ kín màu xanh khi Columbus đặt chân tới đây hơn 500 năm trước. Ngày nay, rừng còn phủ 28% diện tích Cộng hòa Dominica trong khi con số này ở Haiti láng giềng chỉ là 1%.

Thực tế là phần Dominica đón nhận nhiều mưa hơn và những con sông chính đều đổ về những thung lũng màu mỡ phía đông hòn đảo. Tuy nhiên, nền nông nghiệp lại bắt đầu phát triển trước và rực rỡ ở phía tây khi chính quyền thực dân Pháp biến Haiti thành thuộc địa mang lại nhiều lợi nhuận cho mình trong khi người Tây Ban Nha dường như bỏ quên Dominica.

Để có nhân lực làm việc trên các đồn điền, người Pháp đã tiếp nhận rất nhiều nô lệ da đen từ châu Phi thay thế những thổ dân chết dần chết mòn vì dịch bệnh. Dân số đông trên một mảnh đất chật chội là lý do khiến những cánh rừng ở Haiti dần dần biến mất và đất đai ngày càng thoái hóa, trong khi những thuyền buôn nô lệ rời đất nước này với hàng tấn gỗ tốt. Cuối thế kỷ 18, dân số Haiti đã gấp 7 lần Dominica và thuộc địa nhỏ bé này đóng góp đến 1/4 thu nhập của mẫu quốc Pháp.

Không có gì nghi ngờ, chính sách khai thác thuộc địa triệt để của người Pháp đã để lại cho Haiti một dân số đông đúc và một mảnh đất kiệt quệ. Nhưng không phải dân số hay môi trường quyết định vận mệnh đất nước này mà là cách ứng xử trước những thách thức này.

Những người nô lệ da đen – nay trở thành anh hùng của đất nước Haiti độc lập – đã có những chính sách cực đoan: thảm sát những người da trắng đồng hương gây chia rẽ xã hội, chia đồn điền thành những mảnh vườn gia đình nhỏ và tàn phá hệ thống hạ tầng nhằm chấm dứt mong muốn thuộc địa hóa của các đế quốc nhưng đồng thời cũng kết thúc các hoạt động giao thương và làm nền sản xuất trở thành tự cung – tự cấp và vô cùng kém hiệu quả.

Sự tàn phá rừng, bắt nguồn từ tham nhũng và vô trách nhiệm, cuối cùng đẩy đất nước tới thảm cảnh mất mùa và lũ lụt.

Cộng hòa Dominica cũng không có lịch sử bình yên. Quốc gia này trải qua rất nhiều chế độ thuộc địa và độc tài, trong đó có 22 năm bị Haiti chiếm đóng. Điều khác biệt với Haiti là các chính quyền ở phía đông đảo Hispaniola quan tâm đến bảo vệ môi trường. Bộ luật địa phương đầu tiên về hạn chế khai thác gỗ và bảo vệ nguồn nước được thông qua vào năm 1901.

Cuối những năm 1920, người dân và chính quyền ở thành phố Santiago góp tiền mua đất bên bờ sông Yaque và biến thành khu bảo tồn thiên nhiên. Nhà độc tài Trujillo sau khi nắm quyền đã cho thiết lập vườn quốc gia đầu tiên vào năm 1934.

Các vườn quốc gia tiếp tục ra đời và mở rộng dưới thời tổng thống dân cử Joaquín Balaguer từ năm 1966. Ông chuyển lực lượng kiểm lâm từ Bộ Nông nghiệp sang quân đội để chấm dứt nạn phá rừng, đồng thời tuyên bố khai thác rừng phi pháp là đe dọa an ninh quốc gia. Tiếp theo, ông cho nhập khẩu khí đốt từ Venezuela và trợ giá cho nhiên liệu này để thay thế hoàn toàn việc chặt phá rừng lấy củi, vốn là nguyên nhân chính dẫn đến sự biến mất của những cánh rừng cuối cùng tại Haiti nghèo khó.

Mặc dù bản thân Balaguer cũng không có một tiểu sử chính trị trong sạch và những chính sách môi trường đôi khi quá cực đoan của ông gây chia rẽ trong xã hội, nhưng nỗ lực phủ xanh đất nước của ông đã giúp Dominica trở thành điểm du lịch và nhà xuất khẩu nông nghiệp hàng đầu châu Mỹ.

Cuối cùng, như giáo sư về lịch sử tự nhiên Jared Diamond đã chỉ ra: sự khác biệt môi trường giữa hai quốc gia chỉ cách nhau một dòng sông sẽ trở nên vô nghĩa trong một thế giới toàn cầu hóa. Những dòng người tị nạn thiên tai và kinh tế từ Haiti đổ sang khiến xã hội Dominica xáo trộn và những cánh rừng phía đông biên giới bắt đầu bị chặt phá bởi những người Haiti khốn khổ.

Lịch sử có thể đã làm nên hai quốc gia khác biệt trên một hòn đảo nhỏ nhưng những thách thức môi trường toàn cầu trong hiện tại và tương lai sẽ không phân biệt nhân loại bằng màu da, quan điểm hay thu nhập.

NGUYỄN ĐỖ DŨNG

http://dungdothi.wordpress.com/2010/09/27/m%E1%BB%99t-hon-d%E1%BA%A3o-hai-th%E1%BA%BF-gi%E1%BB%9Bi/

Khi chúng ta tự tách mình ra

2010-09-27T02:44:00.000+07:00

Đó là hộp căn hộ, hộp xe hơi, hộp thang máy, hộp văn phòng... Họ đi từ hộp này sang hộp khác, ngày qua đêm. Le Corbusier (kiến trúc sư nổi tiếng, 1887-1965 - PV) đã nói: “Nhà là một cái máy để sống trong đó”. Điều Corbusier hình dung cho tương lai thật chính xác.

Một góc chợ tạm ở ngã tư Nguyễn Hữu Huân - Lò Sũ, Q.Hoàn Kiếm, Hà Nội - Ảnh: H.L.

TS Michael DiGregorio - Ảnh: B.Đ.

Điều tôi muốn nói là xã hội VN có lẽ là kiểu xã hội nơi người thật sự cần người. Có lúc họ tức giận, bất bình, không ưa hàng xóm cho lắm... nhưng người VN quen với việc sống gần nhau. Theo tôi đó là điều tốt. Trong nhiều xã hội châu Á tương tự, nơi cuộc sống và mối dây liên kết mọi người với nhau rất mạnh mẽ, mọi người thấy khó có thể sống tách biệt.

Nhưng thế giới mà nhiều người VN đang hình dung cho tương lai là nơi con người sống tách biệt và chỉ liên kết với nhau như những người tiêu dùng.

Chúng ta biết Hà Nội có chủ trương chuyển đổi nhiều chợ truyền thống thành siêu thị hoặc trung tâm thương mại. Tại sao những người như tôi và nhiều kiến trúc sư khác ở Hà Nội lo ngại về điều đó? Khi ý tưởng chuyển đổi được đưa ra, nhiều người nói là vì chợ mất vệ sinh, bốc mùi. Thế thì câu trả lời phải là làm sạch chợ.

Trên thế giới có nhiều chợ sạch sẽ. Câu trả lời không nhất thiết là phá bỏ chợ và thay vào đó là siêu thị. Bởi vì chợ không chỉ là nơi mua bán, mà còn là nơi diễn ra những mối liên hệ xã hội. Những người đi chợ vì họ tin vào người bán: tôi mua cá của chị này, mua rau của chị kia... Với con người nói chung, những mối liên hệ cá nhân như vậy có ý nghĩa quan trọng. Càng đánh mất nhiều mối liên hệ, con người càng cảm thấy cô đơn và biệt lập.

Cô đơn có lẽ là một trong những nguồn gốc chủ yếu của bệnh thần kinh. Con người là động vật sống theo bầy đàn và cần nhận được sự phản ứng từ những người xung quanh. Nhưng trong xã hội tiêu dùng, mối quan hệ đó mang tính trao đổi hơn. Thay vì đi chợ nơi họ mời chào nhau theo kiểu “hôm nay chị lại đi chợ à, chị mua ít cà chua nhé?” thì chúng ta đi siêu thị nhưng ở đó không có mối liên hệ nào cả.

Bạn có tưởng tượng được là ở Mỹ có những phụ nữ già cả, con cái lớn và ra ở riêng rồi, họ chỉ sống một mình vì chồng đã mất, họ cất công ăn diện, đeo khuyên tai, trang sức chỉ để tới siêu thị! Để làm gì? Vì họ mong được giao lưu với những người khác. Nhưng rõ ràng với siêu thị, mọi thứ không còn như trước nữa.

Gần đây chúng tôi có thực hiện một bộ phim ở công viên Thống Nhất (Hà Nội). Ở đây có rất nhiều nhóm: nhóm nhảy, chơi thể thao, đi bộ, nhóm thái cực quyền... và không nhóm nào trong số đó đóng kín. Ai muốn tham gia cũng được.

Theo truyền thống cũ của châu Âu và Mỹ, công viên được tạo ra vì chính mục đích đó. Khi các thành phố bắt đầu có sự phân hóa tầng lớp xã hội, họ xây công viên để mọi cư dân thành phố ít nhất có thể nhìn thấy nhau. Và thế là chúng ta có công viên Central Park ở New York hay công viên bên bờ sông ở Boston. Với nhiều người, nếu không có công viên thì họ chỉ còn biết ngồi nhà, xem tivi, trở nên mệt mỏi, trầm uất mà chết.

Trong bộ phim ở công viên Thống Nhất, chúng tôi phỏng vấn một người đàn ông cao tuổi: “Ông sẽ làm gì nếu không đến đây?”. Ông ấy trả lời: “Tôi sẽ chết mất!”.

Con người cần môi trường khích lệ. Họ cũng cần có những điều quen thuộc với họ. Với những ai lớn lên ở Hà Nội, rất nhiều ngôi nhà ở đây mang những câu chuyện khác nhau. Biết những câu chuyện đó chính là một phần của tâm lý mỗi người: tôi là ai, tôi ở đâu, quá khứ của tôi là gì, tương lai của tôi ra sao...

Cách đây khoảng một tháng, tôi tình cờ hỏi vợ tôi là khi đi trên đường phố, cô ấy có thấy điều gì của quá khứ không? Lúc tôi hỏi điều đó, chúng tôi đang đi trên phố Tràng Tiền. Cô ấy kể: lúc còn nhỏ mỗi khi mẹ cho tiền, cô ấy lại chạy ngay đến hiệu sách ở phố này để mua một cuốn.

Những kỷ niệm, ký ức có vai trò rất quan trọng vì nó mang lại sự ổn định cho chúng ta. Tất nhiên, điều đó đang thay đổi nhanh chóng vì sự di cư. Nhưng những người nhập cư mới sẽ lại có câu chuyện của riêng họ về thành phố và chúng ta cần giữ lại ít nhất một phần quá khứ để giúp chúng ta ổn định về tâm lý.

Tất nhiên, tôi không thể bắt các bạn đừng xây nhà cao tầng, đừng đi ôtô. Và làm sao để thuyết phục mọi người không lặp lại sai lầm mà các thành phố lớn khác trên thế giới đã phạm phải, đó là việc của Chính phủ. Những người làm việc cho các bộ, ngành đã nghiên cứu, đi rất nhiều nơi trên thế giới và họ hiểu biết về các vấn đề này. Việc tìm ra giải pháp mới là điều khó khăn nhất.

Vậy mối đe dọa ở đây là gì? Tất cả chúng ta mỗi người đều đang góp phần xây dựng thành phố này: người kinh doanh, người làm giáo dục, người xây nhà... Tất cả đều là những tương tác về xã hội, văn hóa, thương mại, giao thông... Mối đe dọa xuất hiện khi chúng ta tự tách mình ra, khi thành phố chỉ còn là nơi để kiếm tiền, còn phần kia của cuộc sống, mỗi người nằm bên trong bức tường nhà. Đó là điều đang xảy ra ở các khu đô thị mới tại Hà Nội.

Chúng ta háo hức được sống trong những khu biệt thự hay căn hộ cao tầng riêng biệt vì điều đó chứng tỏ sự giàu có, nhưng điều đó chưa chắc đã đồng nghĩa với hạnh phúc.

TS MICHAEL DIGREGORIO
(nhà quy hoạch đô thị, Trung tâm Nghiên cứu toàn cầu hóa Đại học Hawaii)
HƯƠNG GIANG ghi

http://tuoitre.vn/Ban-doc/Ban-doc-gui-bai-viet/402377/Khi-chung-ta-tu-tach-minh-ra.html

Nghề nào cũng đáng trân trọng

2010-09-14T09:46:00.000+07:00

TT - Lần đầu đến Tokyo, không phải những cao ốc ở khu Shinjuku hay ngôi đền cổ Meiji làm tôi ấn tượng, mà là người nhân viên đảm bảo an toàn đường sắt Nhật Bản tôi gặp ở nhà ga sân bay quốc tế Narita.

Một nhân viên đảm bảo an toàn đường sắt làm việc ở một ga tàu điện ngầm Tokyo - Ảnh tư liệu

Chuyện người nhân viên đường sắt

Người đàn ông đó khoảng 40 tuổi với mái tóc xoăn điểm bạc trên khuôn mặt nghiêm nghị. Ông mặc một bộ đồng phục màu xanh thẫm nửa giống công nhân nhà máy, nửa giống nhân viên an ninh với mũ kêpi trên đầu và đôi găng tay trắng. Nhiệm vụ của ông là đi dọc mép sân ga để đảm bảo không có ai đứng quá gần đường tàu khi tàu đến cũng như không có chướng ngại vật trên đường ray. Một công việc mà tôi nghĩ có lẽ vô cùng đơn giản và nhàm chán.

Sau khi dạo một vòng kiểm tra, ông dừng lại, đứng nghiêm và giơ tay lên mũ chào đoàn tàu đang tiến vào sân ga như thông báo rằng mọi thứ đã sẵn sàng và an toàn. Tôi bước vội về phía ông để hỏi xem liệu chuyến tàu này có thể đưa tôi vào trung tâm Tokyo hay không. Ông ra dấu bảo tôi chờ trong lúc chăm chú quan sát hành khách lên và xuống tàu.

Đến khi đoàn tàu bắt đầu rời nhà ga, ông lại giơ tay lên mũ chào như một người lính trước lá quốc kỳ với sự trân trọng và vẻ tự hào khôn tả. Sau đó, một cách ôn tồn ông cho tôi biết chuyến tàu sẽ trở lại trong ít phút để hướng về Tokyo.

Ở VN, các bạn và tôi đã có dịp xem những bộ phim Nhật Bản kể về những người lao động bình thường: nông dân, người làm bánh, cả người làm nghề giúp việc (mà chúng ta hay gọi là ôsin). Điểm nổi bật của những người này là họ luôn xem trọng công việc mình làm và nỗ lực tối đa để hoàn thành công việc được giao với thái độ trân trọng và học hỏi cao nhất. Thái độ này thậm chí được ghi nhận trong sách giáo khoa đại học môn nghệ thuật Nhật Bản mà tôi được học tại Canada vài năm trước.

Sách tổng kết rằng một trong mười đặc điểm của người Nhật khiến họ rất thành công so với những quốc gia châu Á khác là họ không có lối suy nghĩ “thích làm thầy hơn làm thợ”, trân trọng mọi nghề và biến chúng thành nghệ thuật đỉnh cao.

Kết quả là khi nước Nhật bước ra khỏi Thế chiến thứ hai với một nền kinh tế hoàn toàn bị tàn phá, không có tài nguyên và thu nhập đầu người chỉ vẻn vẹn 50 USD/năm, người Nhật phát triển nền kinh tế của đất nước với tốc độ 20%/năm (nếu so với chúng ta chỉ 8% và Trung Quốc là 12% trong thời kỳ đỉnh cao) trong vòng 20 năm và đến những năm cuối thập niên 1970 họ đã là nền kinh tế số 2 thế giới.

Nước Nhật hôm nay giới thiệu cho thế giới không chỉ xe hơi Toyota và tivi Sony mà cả nghệ thuật làm bánh, nghệ thuật gấp giấy, nghệ thuật cắm hoa... Chính một người Nhật nói với tôi rằng sự thành công của Toyota hay Sony bắt đầu từ tinh thần cầu thị, tính tỉ mỉ và luôn đòi hỏi sự hoàn hảo khi cắm một bình hoa, gấp một cánh chim hay làm một chiếc bánh.

Tính cách của dân tộc thịnh vượng

Tôi kính trọng người Nhật về tinh thần trân trọng mọi nghề của họ. Tuy nhiên, sáu năm học và làm việc ở Canada cho tôi biết tinh thần ấy không phải là độc quyền của nước Nhật mà là tính cách của mọi dân tộc muốn trở nên thịnh vượng trên thế giới.

Xã hội Canada có hai nghề mà tôi ấn tượng: y tá và họa viên kiến trúc. Tại quốc gia này, y tá hay điều dưỡng không có nghĩa là kém cỏi hơn bác sĩ mà họ chỉ đơn thuần làm phần việc khác: y tá trở thành nghệ nhân chăm sóc và phục hồi sức khỏe cho con người (trong khi bác sĩ là người chữa bệnh). Trường đại học của tôi có khoa đào tạo riêng về ngành điều dưỡng cấp bằng từ cử nhân đến tiến sĩ. Bản thân người đứng đầu ngành cấp cứu của thành phố Calgary cũng là một y tá có bằng cao học về quản lý.

Chính bà ấy làm sinh viên ngành quy hoạch đô thị như tôi choáng ngợp về sự thú vị và sáng tạo của hệ thống xe cấp cứu tại thành phố, để đảm bảo mọi người dân được tiếp cận dịch vụ y tế trong vòng 6 phút. Hệ thống cấp cứu sử dụng toán thống kê để đảm bảo không có người dân ở một khu vực nào chịu rủi ro cao hơn khu vực khác.

Nghề thứ hai liên quan mật thiết đến công việc của tôi là họa viên kiến trúc. Họa viên ở Canada không còn được coi là một vị trí phụ tá và công việc kém cỏi hơn kiến trúc sư dù họ chỉ học có hai năm ở trường cao đẳng. Công việc triển khai hồ sơ bản vẽ được xác định cũng khó khăn và vất vả không kém việc đề xuất ý tưởng thiết kế và những họa viên, vốn được đào tạo thực tế về kỹ thuật xây dựng, đảm đương công việc này.

Phó giám đốc công ty kiến trúc mà tôi làm sau khi tốt nghiệp là người xuất thân từ họa viên và chỉ có bằng cao đẳng. Trưởng nhóm sản xuất là một kiến trúc sư có bằng đại học, nhưng sau đó đi học thêm hai năm cao đẳng để trở thành một họa viên xuất sắc.

Những quốc gia giàu có nhất trên thế giới và những công ty sáng tạo nhất đều bắt đầu bằng nỗ lực cá nhân của những con người bình thường nhất. Một công thức khác cho sự phát triển là thái độ trân trọng và kỳ vọng với từng công việc bình dị và lao động đích thực.

NGUYỄN ĐỖ DŨNG

Xem thêm bản gốc của bài viết: Thư viết cho Thanh Bình

Người tài

2010-09-09T09:30:00.000+07:00

Diễn đàn Ứng xử với người tài trên báo SGTT

LTS. Người tài không phải là người thường, tất nhiên. Ứng xử với người tài cũng cần một cung cách riêng, tất nhiên. Ấy vậy mà trong một thời gian dài, nhiều thế hệ tài năng vẫn chỉ được đãi ngộ bằng những danh hiệu, tưởng thưởng quy chiếu theo bậc lương, phẩm hàm của hệ cán bộ – công chức, còn có được trân trọng bằng một thái độ thành tâm hay không thì hoàn toàn tuỳ thuộc tính cách cá nhân của người lãnh đạo. Trong khi đó, những con người kiệt xuất bao giờ cũng là những người tế vi, dễ tổn thương, ít chú tâm đến những danh hiệu phù phiếm và không mấy lệ thuộc vào lợi ích vật chất trước mắt. Vậy thì họ cần một sự ứng xử như thế nào cho xứng với đóng góp của mình cho đất nước và phát triển được tài năng sẵn có? Mời bạn đọc tham gia diễn đàn “Ứng xử với người tài” để cùng trả lời câu hỏi này.

Xin mở đầu bằng bài viết của luật sư Nguyễn Ngọc Bích. Ông tốt nghiệp cử nhân trường Luật Sài Gòn năm 1972 và thạc sĩ luật đại học Luật Harvard. Ông làm nghề luật từ năm 1974 cho đến nay, nhưng dù chuyên về công ty, luật kinh doanh và thương mại, những trăn trở của ông về đời sống xã hội lại khá đa dạng, thể hiện trong nhiều cuốn sách và bài báo về kinh tế, kinh doanh, giáo dục, triết học... thu hút được độc giả.

Người tài là người nghĩ và làm khác với những người khác trong công việc nhất định nào đó. Nghĩ trước, làm sau. Trong mỗi người, sự suy nghĩ của họ xuất phát từ quả tim hay khối óc. Quả tim soi sáng khi bà mẹ cấn thai nghĩ về tã lót. Khối óc nghĩ ngợi, khi một nhóm người tìm cách… đảo chính. Cái trước tạo nên các thi sĩ tài ba. Cái sau tạo nên những nhà bác học lỗi lạc. Nói đến người tài, dư luận thường nghĩ nhiều về trí óc, ít về con tim. Ôi thật bất công!

Người tài làm không giống với những người khác nên trong một đất nước, ở một xã hội, họ có hai loại: người đóng góp hay người phản đối. Về loại người trước, phải chia nhỏ thêm một tí nữa vì có người tiến thân hanh thông; có người chịu nhiều vất vả. Nhận định này gợi cho chúng ta các điều kiện thuộc về môi trường của mỗi xã hội giúp tạo nên người tài và tất nhiên nó nằm ngoài người ấy. Trước hết, ở đâu mà chỉ có những người làm vừa lòng người khác, hay được tuyển chọn và thăng tiến dựa trên căn bản ấy thì ở đó không có người tài! Thứ hai, cách đối xử của xã hội đối với người tài sẽ tạo ra người đóng góp hay người phản đối. Thật vậy, Lev Tolstoi, Boris Pasternak và Sholzenitshin đều là người tài ở nước Nga. Chế độ Nga hoàng tạo nên L. Tolstoi là người đóng góp; còn chế độ Xô Viết làm nảy sinh hai người phản đối. Vậy môi trường nuôi dưỡng người tài là một vấn đề rất quan trọng nếu muốn nói về người tài. Tuy nhiên, môi trường sẽ mãi mãi chỉ là thế nếu không có… “người có tiềm năng là người tài” hay “người tài”.

Bình thường, người tài phải có tố chất, ít nhiều là di truyền (bất thường thì sẽ là thiên tài). Tố chất đó phải được gia đình vỗ về lúc trẻ; được học đường trui rèn vào tuổi thiếu niên và được hướng dẫn đúng khi trưởng thành. Đường đi này dễ thấy. Tuy nhiên còn yếu tố tinh thần nữa. Có cái dễ thấy như sự chịu khó, nhưng có cái khó thấy, và đây mới là yếu tố cốt lõi và là động lực của người tài. Đó là sự vô vụ lợi khi làm công việc của mình. Giáo sư Ngô Bảo Châu cũng đã đề cập điều này với đại ý là không tìm lợi ích cho mình mà nghĩ đến cái chung khi làm việc. Ngoài tố chất ra thì người tài khởi đầu con đường của mình cũng như bất cứ người nào khác. Xin gọi là ông A cho dễ nói! Một lúc nào đó, sau khi thu thập kiến thức, ông A cảm thấy mình phải đóng góp khả năng của mình cho một lợi ích chung (của bạn bè, của lớp học, của cộng đồng…) Ông ta thấy đó là một bổn phận tự mình đặt ra cho mình, không ai ép buộc. Nó là một điều lý thú. Chính vì thế có khi ông quên mất ăn, chẳng bao giờ cảm thấy đó là gánh nặng. Kết quả công việc của mỗi lần, mỗi giai đoạn, kích thích ông ta làm tiếp. Có sự thích thú trong lòng, ông ta ít vướng bận vào lợi ích riêng (được khen, được thưởng…) Cái tâm của ông thanh thản, nhờ đó trí óc sáng suốt (giống như anh đứng ngoài bàn cờ tướng không sợ thua nên sáng nước) Công việc trí óc tạo nên sự tò mò tri thức khiến ông A đi tìm cái mới hơn, hay hơn; và ít khi ông ta thấy hài lòng, trừ khi thành quả rõ ràng. Cứ cặm cụi như thế bỗng một ngày có người đến vỗ lưng ông mà nói: “Ông tài lắm!” Có người lại bắt tay ông và bảo: “Ông đúng là A+!” Đây là bí mật: ông A không hề cảm thấy mình là người tài mà chính là những người khác công nhận ông ta, gọi ông ta như thế, cho ông ta cái danh tiếng ấy. Như tổ chức các nhà toán học cấp huy chương Fields cho giáo sư Châu vậy. Bây giờ quý vị hiểu tại sao tôi viết người tài trong ngoặc kép.

Để đất nước có người tài thì xã hội phải chấp nhận những người có ý kiến khác mình khi sử dụng họ.

Người tài không hề đi tìm cái danh tiếng ấy. Nếu làm thì họ đã chẳng khác anh đi lừa tiền bạc cảm thấy mình phải đi xe Mercedes, đeo đồng hồ Omega! Họ làm cho người khác và không đòi gì ở người khác. Họ hành xử khác với các bậc cha mẹ ép con cái học, muốn nó phải thế nọ thế kia để thực hiện ước vọng của mình. Người tài làm cho lợi ích chung, không đòi cái gì cho mình, thậm chí ngay ở con cái. Với con cái, họ muốn chúng lớn lên và sống theo khả năng cùng sở thích của chúng. Có phải chúng ta đã nghe giáo sư Ngô Bảo Châu nói như thế không nhỉ? Vậy thì tố chất chưa đủ mà còn phải có đạo đức cá nhân nữa. Ai mà khi chưa bắt tay làm đã lăm lăm kiếm lợi cho mình thì cũng sẽ không trở thành người tài; bởi vì “tài” là cái người khác phong cho mình.

Vậy – bàn ra một tí – để đất nước có người tài thì xã hội phải chấp nhận những người có ý kiến khác mình khi sử dụng họ; bắt nói theo thì đào đâu ra người tài! Nhưng trước khi sử dụng, thì phải có môi trường đào tạo họ. Đấy là các đại học. Về tinh thần, các nơi ấy phải sạch và không có cái gì dỏm. Thế mới có người thật. Quan trọng hơn, về tình cảm, đại học phải làm cho sinh viên tốt nghiệp yêu quý nó khi họ thành công. Đại học phải làm sao đó để sinh viên hãnh diện vì đã học ở đó; khiến họ quay trở lại đóng góp cho nhà trường; nhờ đó nhà trường có tiền để cấp học bổng tiếp, trang bị thêm phương tiện học tập, không phải lo tăng học phí, hầu tiếp tục tạo ra các thế hệ sinh viên quyến luyến khác. Thế chưa đủ, để con cái đến được môi trường này, thì cha mẹ đừng có ly dị, đừng có đi kiếm tiền cả ngày, để có thời gian chăm sóc con cái; dạy cho chúng biết vị tha từ khi còn bé. Chỉ trong những điều kiện như thế, tố chất của người tài mới được thể hiện thành các công trình, rồi được xã hội công nhận. Và khi ấy xã hội có người tài! Giáo sư Ngô Bảo Châu nói đến “một môi trường khoa học lành mạnh”. Vâng, cái này là cái sau, nó tiếp nối cái trước.

Nguyễn Ngọc Bích

Người và Phật

2010-09-09T09:28:00.000+07:00

Trên một bức tường có các chữ

“Một cách vô điều kiện,

Không so bì

Không ganh đua

Không ghét

Không giận

Không hận

Không phán xét

Không kết án

Không ham của cải

Không sợ thiệt thòi

Chỉ

Yêu thương và cảm thông

Hợp tác và giúp đỡ”

Em gái 17 tuổi nói với người chị vừa bước sang tuổi 31, cũng là người dán những chữ kia lên tường: “Thế thì là Phật à? Vậy thì chỉ có lên chùa mà tu với bồ tát mà thôi.”

Nói thế nào nhỉ? Làm Người và làm Phật, cái gì hay hơn? Phật có hạnh phúc không? Sự thanh thản, hạnh phúc không phải là cái mọi Người khao khát và kiếm tìm sao?

Và một điều em không biết, chị vừa đọc được trong tủ sách của bố rằng Phật tức là Người Giác Ngộ.

Ngô Quỳnh Linh

(Nhân đọc bài Nhìn vào bản chất thật của mình)

10 thói quen cá nhân của một nhà quy hoạch thành công

2010-09-01T09:46:00.000+07:00

1. Sự Tín Nhiệm – Sự Quan Tâm (đến người dân) tạo dựng sự Tin Tưởng: người dân không quan tâm đến năng lực và kiến thức bạn có cho tới khi họ biết bạn quan tâm đến cuộc sống và nguyện vọng của họ như thế nào.

2. Lắng Nghe – Lắng Nghe là Học Hỏi: quy hoạch là nghệ thuật chính trị và xử thế. Quy hoạch không trắng hay đen mà thường xam xám. Nhà quy hoạch phải lắng nghe và quan trọng hơn, thấu hiểu để có thể đạt được kết quả công việc.

3. Nghiên Cứu – Nghiên Cứu là để bổ trợ chứ không thay thế hoàn toàn (những phương pháp khác): Sẽ không bao giờ có đủ thời gian để làm tất cả các nghiên cứu. Nhà quy hoạch phải cân bằng việc sử dụng thông tin sẵn có để triển khai công việc.

4. Tư Duy – Xử Lý Thông Tin thành công chính là tìm ra Giải Pháp: hơn bất cứ nghề chuyên nghiệp nào khác, nhà quy hoạch phải thường xuyên “tô màu ngoài đường viền định sẵn”, tìm kiếm những giải pháp sáng tạo và những cách tiếp cận mới đối với vấn đề. Nghĩ theo trục hoành (tư duy đa lĩnh vực) – tư duy vượt trên sự hiển nhiên và thấu hiểu sự liên hệ giữa những ý tưởng.

5. Nhập Cuộc và Gánh Vách Trách Nhiệm – Để đạt được được mục đích, nhà quy hoạch phải thực sự nhập cuộc và gánh vách trách nhiệm – Không phải mọi vấn đề đều đáng phải tranh đấu, nhận định rủi ro và vận dụng một cách chiến lược vị trí của bạn để giải quyết những vấn đề quan trọng đối với cộng đồng

6. Liên Tục Học Hỏi – Phát Triển Sự Nghiệp đồng ngĩa với Không Ngừng Học Hỏi: đọc tạp chí và các xuất bản chuyên ngành. Tham gia hội thảo và các hoạt động giáo dục chính thống khác. Trải nghiệm các cộng đồng (học thuật, chuyên môn).

7. Ra Quyết Định – Xây Dựng Cộng Đồng Đòi Hỏi phải Đưa Ra Những Lựa Chọn: các cộng đồng thường tránh những quyết định khó khăn, thực hiện chúng cần ý chí chính trị; các quyết định phải dựa trên một tầm nhìn có thể thành hiện thực về tương lai cộng đồng và xã hội.

8. Thực Hiện – Thực Hiện một đề án (hiện thực hóa) là Thể Hiện Sự Quan Tâm của bạn (tới cộng đồng) – Người dân quan tâm đến việc một bản quy hoạch sẽ làm thay đổi (tích cực) cộng đồng và cuộc sống của họ như thế nào hơn là bản thân bản quy hoạch đó.

9. Giao Quyền – Chuyển Giao Trách Nhiệm là Xây Dựng Cộng đồng: một mối quan đối tác vững chắc (giữa nhà quy hoạch và cộng đồng) phải được phát triển ngay từ lúc dự án phôi thai và tiếp tục cho tới khi dự án hoàn thành; giao quyền nghĩa là nhà quy hoạch phải chấp nhận từ bỏ vai trò và quyền lực mà bạn có được trong một dự án.

10. Trách Nhiệm – Xây Dựng Cộng Đồng cần Trách Nhiệm Cộng Đồng: nhà quy hoạch có thể mang đến tài nguyên và hỗ trợ để giải quyết vấn đề, nhưng không có trách nhiệm của cộng đồng, không có thành công bất chập mức độ tham gia của chính quyền.

Richard C. Bernhardt, “The Ten Habits of Highly Effective Planners,” in Bruce W. McClendon and Anthony James Catanese, Planners on Planning (San Francisco: Jossey-Bass, Inc. 1996), pp. 37-52.

http://dungdothi.wordpress.com/2010/08/31/10-thoi-quen-ca-nhan-c%E1%BB%A7a-m%E1%BB%99t-nha-quy-ho%E1%BA%A1ch-thanh-cong/

Hội thảo hợp tác Đức - Việt "Thích ứng biến đổi khí hậu ở cấp đô thị"

2010-08-24T21:29:00.000+07:00

Ngày 9 tháng 7 năm 2010 tại Hà Nội đã diễn ra hội thảo về thích ứng biến đổi khí hậu ở cấp đô thị. Hội thảo nằm trong các hoạt động chào mừng "Năm nước Đức tại Việt Nam với chủ đề "Đô Thị của Tương Lai - Tương Lai của Đô Thị". Mời các bạn xem qua bản tin trên VITV và thông tin chi tiết tại link sau:

http://www.kooperation-international.de/en/countries/themes/nc/info/detail/data/49577

Xem bản tin trên VITV:
http://www.youtube.com/watch?v=vso1NGIjHI4

Đẹp rộng hơn nhan sắc

2010-08-13T13:48:00.000+07:00

Nhan sắc là món quà số phận chỉ một số người nhận được, còn đẹp lại là hành trang một số người nhận ra được. Nên nhiều phụ nữ chọn đẹp để mang theo trong cuộc đời mình.

Đẹp có lẽ là duyên dáng hài hòa. Có những phụ nữ tô son đậm trước khi bước vào quán phở sáng, mặc đẹp chỉ để vào siêu thị chọn rau sạch, và còn kịp đeo nữ trang đồng bộ cả hoa tai, vòng cổ lẫn vòng tay khi đưa con vào bệnh viện cấp cứu. Có hoa hậu đã mặc điệu đàng và son phấn đẹp lỗng lẫy khi đi làm từ thiện tại trại trẻ mồ côi. Cô bạn tôi đã may một bộ đồ đen vừa vặn vóc dáng để dành cho đám tang người thân sắp tới. Tôn nhan sắc là một quyền chính đáng của phụ nữ, nhưng những cái đẹp ấy vô cảm tới xa lạ. Có cái đẹp làm người ta ái ngại cho chủ nhân. Đó là khi ta phát hiện người đàn bà bán rau ở xó chợ bỗng một hôm xăm lông mày mới gợi cảm trên khuôn mặt đen hòng cứu vãn lại thời xuân sắc. Hay cô hoa hậu xăm một con rồng lên trên đôi mông đẹp của mình. Đẹp muốn duyên dáng hài hòa còn cần phải có hiểu biết, khi ấy đẹp đã trở thành văn hóa của chính người phụ nữ, không còn đơn thuần là một cảm xúc thị giác trong mắt của người nhìn nữa.

Đẹp có thể là đích thực phụ nữ. Chúng ta không cao, không eo thon ngực đầy, bạn tôi có người chỉ còn một bên ngực, có người gần ba mươi năm sống chung với một con mắt giả. Thế nhưng cái làm nên hạnh phúc của mỗi người gần như có chung một bí mật gần gũi: Tự tin sống, tràn đầy nữ tính, chăm sóc bản thân và chăm sóc mọi người quanh mình, làm bản thân đầy năng lượng sống và làm đầy đủ cuộc sống chung quanh, tới mức, một khiếm khuyết nào đó của thân thể không ngăn được người phụ nữ hạnh phúc. Tôi có một người bạn, cô ấy đẹp nhất là giọng nói. Không phải giọng nói êm ái mà là một giọng nói nhanh, rất nhanh nhảu, dứt khoát quả quyết như đàn ông, mạch lạc như ra lệnh. Song giọng nói ấy tràn đầy năng lượng sống, tràn đầy mong muốn được vươn tới và thành công, giọng nói ấy chân thành và đầy nhiệt tình, truyền cảm hứng và sức sống nồng nhiệt cho người nghe, cho dù nghe cách hàng ngàn cây số, nghe sau nhiều năm không gặp. Và tôi nghĩ cái đẹp ấy của một người phụ nữ đủ để làm cho người khác hạnh phúc.

Đẹp có thể là thơm. Thật thú vị, trong thời gian tôi phụ trách chuyên mục review nước hoa trên một tạp chí phụ nữ, nhiều đàn ông nhắc đi nhắc lại với tôi rằng, họ thích Trang Hạ viết về nước hoa lắm, nên họ tha thiết mong tôi viết về mùi hương bồ kết trên tóc những bà mẹ, mà trong tâm trí họ, mẹ vẫn còn trẻ y như trong ký ức của họ thời thơ. Và mùi da thơm của một người phụ nữ đang trong tình yêu, vừa bước ra khỏi bồn tắm, trên người đọng những hạt nước to trong veo, không lẫn lộn bất cứ một mùi hương nhân tạo nào của bất cứ thứ mỹ phẩm, kem dưỡng da nào. Thì ra trong cảm nhận của đàn ông, đẹp không chỉ là ngoại hình, và nhan sắc không nhất thiết phải là sự hấp dẫn mê hoặc của giới tính. Đẹp thậm chí là tên gọi của người phụ nữ đã hoặc từng làm cho họ yêu, cùng những cảm nhận trong ký ức không gợn lên dục vọng.

Đẹp chắc chắn là tươm tất. Nhiều người phụ nữ (trong đó có tôi) ngày càng ít thời gian chăm sóc bản thân. Những trách nhiệm và nghĩa vụ trong đời sống đặt nặng lên vai, mong muốn được làm nhiều hơn nữa cho con cái và gia đình khiến phụ nữ sẵn sàng ăn bớt thêm một chút thời gian soi gương mỗi ngày. Hoặc nhiều phụ nữ nghĩ rằng, con cái đẹp thay mình. Hoặc có những người đàn ông đã sẵn sàng nói dối một cách thiện chí – không cần suy nghĩ – rằng, em mập hơn lên trông đẹp hơn; em mộc mạc giản dị thế này trông dễ thương hơn; anh yêu tâm hồn em chứ anh đâu yêu bề ngoài của em… Thế nhưng, những đàn ông ấy, hay ngay cả những phụ nữ ấy, vẫn ngoái đầu nhìn theo những cô gái xinh đẹp và thời trang đi ngược chiều đường mình về đó thôi! Và nếu bản thân bạn không thật sự hài lòng về chính mình, không thích chính mình, thì làm sao đòi người khác nào đó sẽ thích bạn?

Mà cho dù chưa có tình yêu, để được làm đẹp cho một ai đó, để được yêu chiều bởi một ai đó, để được chăm sóc bởi một ai đó, thì phụ nữ vẫn phải yêu lấy chính mình và chăm sóc lấy chính mình, phải đẹp cho chính bản thân mình chứ, phải vậy không?

Đẹp có thể là những tích lũy từ những quãng đường sống không mệt mỏi của mỗi một người phụ nữ. Tôi nhớ hình ảnh nhà văn nữ Dạ Ngân ngồi bên tách cà phê phố cổ Hà Nội một ngày mùa đông, chiếc khăn choàng ấm áp trên vai. Đấy là bức ảnh chân dung một phụ nữ đẹp nhất mà tôi từng được ngắm. Một phụ nữ già thì có gì hấp dẫn. Thế nhưng sự cuốn hút từ nội tâm và tính cách, những sóng gió trong đời đã vượt qua, những nỗ lực vì một xã hội văn chương đáng trân trọng khiến một người phụ nữ đẹp bằng những giá trị toát ra từ sâu thẳm con người mình. Thần thái của một người phụ nữ quan trọng hơn đường nét gương mặt họ, bởi nó là phản chiếu của tâm hồn, không bị thời gian bào mòn, và nhất là khi đã sống bên nhau mười năm, hai mươi năm, nhiều năm nữa, thần thái khí chất của một người phụ nữ mới là sợi dây bền hơn gắn người đàn ông ở lại với tình yêu. Chứ không phải là nhan sắc, chứ không phải là tình dục.

Làm một người đàn bà thực sự đẹp, khó biết chừng nào. Và nhan sắc thôi chẳng đủ!

Trang Hạ

http://trangha.wordpress.com

Mê Kông: Năng lượng – Môi trường – An ninh sinh kế

2010-08-04T09:43:00.001+07:00

Một trong những vấn đề môi trường - kinh tế - xã hội - chính trị quan trọng nhất của khu vực đang nổi cộm hiện nay là hoạt động phát triển trên dòng chính sông Mê Kong, đặc biệt là các dự án thủy điện trên con sông Mẹ đang bao bọc hơn 60 triệu người dân trong lưu vực. Giải quyết sự mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo sinh kế cho người dân hiện đang là thách thức lớn nhất của lưu vực có diện tích gần 800 000km2 này. Đó cũng chính là vấn đề được thảo luận tại tọa đàm Mê Kông: Năng lượng – Môi trường – An ninh sinh kế diễn ra ngày 03/08/2010 tại Hà Nội.

Buổi tọa đàm do Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature) và Mạng lưới Sông ngòi (VRN) phối hợp cùng Trung tâm Henry L. Stimson (Mỹ) tổ chức, với sự có mặt của đại diện các cơ quan chính phủ, cơ quan nghiên cứu và các tổ chức phi chính phủ trong-ngoài nước..., đã cung cấp một bức phác họa về tình hình phát triển thủy điện trên dòng Mê Kông, những tác động đối với môi trường, xã hội và sinh kế của người dân, đồng thời đưa ra những khuyến nghị vì mục tiêu phát triển bền vững của lưu vực.

Cơn khát năng lượng và những hệ lụy từ phát triển thủy điện

Trong khi các nguồn năng lượng khác chưa đủ hiệu quả kinh tế để hấp dẫn các nhà đầu tư và hoạch định chính sách, thủy điện vẫn là lựa chọn hàng đầu cho cơn khát năng lượng vì mục tiêu tăng trưởng. Tuy nhiên, trong khi lợi ích kinh tế của nguồn năng lượng này, về ngắn hạn, là khó có thể chối cãi thì những hệ lụy mà các con đập thủy điện gây ra đối với môi trường, xã hội và sinh kế của người dân lại luôn là vấn đề. Điều này một lần nữa được khẳng định mạnh mẽ tại buổi tọa đàm.

Tiến sĩ Đào Trọng Tứ, nguyên Phó Tổng thư ký Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam và Ts. Richard Cronin, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á thuộc Trung tâm Stimson đã bày tỏ mối quan ngại sâu sắc về 8 dự án đập lớn trên thượng nguồn của Trung Quốc và 11 dự án đang được lên kế hoạch tại hạ nguồn, trong khi các đập thủy điện đang hoạt động đã chứng tỏ những tác động tiêu cực lên môi trường và sinh kế của người dân.

Những tác động ấy được cụ thể hóa bằng ảnh hưởng tới chế độ thủy văn, lưu lượng dòng chảy, “nhịp lũ”, độ bồi đắp phù sa, dòng di cư của cá, đa dạng sinh học, rừng, đất nông nghiệp... và kèm theo đó là những ảnh hưởng tới cuộc sống của hàng ngàn, hàng triệu con người do phải di chuyển chỗ ở, mất sinh kế, suy giảm nguồn lợi thủy sản, nông sản...

“Trên thực tế, một số nước Đông Nam Á đã từng bị ảnh hưởng do việc xả lũ bất ngờ và giảm lưu lượng phù sa do những công trình thủy điện lớn tại Vân Nam, Trung Quốc gây ra. Nay họ lại phải đối mặt với những nguy cơ mới, xuất phát từ kế hoạch xây dựng 11 con đập trên dòng chính Mê Kông tại Lào, Thái Lan và Căm-pu-chia.” – Ts. Cronin phát biểu.

Tiến sĩ Richard Cronin cũng chia sẻ mối lo ngại về nguy cơ xoá sổ ngành đánh bắt thuỷ sản thương mại tại lưu vực này. Bởi lẽ đến nay các chuyên gia thủy sản đã khẳng định, bất chấp các nỗ lực giảm thiểu, việc tạo luồng di cư cho cá tránh các đập thủy điện chưa bao giờ thành công tại Mê Kông.

Minh họa cho điều này, bộ phim “Mê Kông – Dòng sông quá tải” do Trung tâm Stimson thực hiện, được PanNature chuyển ngữ và giới thiệu tại buổi tọa đàm đã dẫn câu chuyện về con đập Don Sahong tại khu vực thác Kohne phía Nam Lào, nơi mỗi năm có khoảng 200 loài cá có giá trị thương mại di cư qua để về nơi sinh sản. Theo ước tính của Trung tâm Nghề Cá Thế giới, con đập Don Sahong sẽ phá vỡ chu kỳ sinh sản bình thường của cá và ảnh hưởng tới 70% sản lượng cá đánh bắt tại hạ nguồn sông Mê Kông.

Như vậy, để có được doanh thu hàng trăm triệu đô la Mỹ mỗi năm, các con đập thủy điện có thể gây thiệt hại hàng tỉ đô la do phá vỡ nguồn lợi thủy sản, mất việc làm và ảnh hưởng tới các hoạt động kinh tế khác phụ thuộc vào dòng sông này.

Đặc biệt, đối với Việt Nam, một trong những nước ảnh hưởng nhiều nhất từ biến đổi khí hậu, lại là nước nằm cuối nguồn sông Mê Kông, những tác động này được đánh giá là trầm trọng hơn. Như Ts. Đào Trọng Tứ nhận xét: Việt Nam sẽ phải chịu tác động kép – mất đất và xâm nhập mặn ở vựa lúa ĐBSCL do biến đổi khí hậu và tác động từ quá trình phát triển trên thượng nguồn khiến nguồn cá suy giảm, chế độ dòng chảy thay đổi, độ màu mỡ của đất giảm...

An ninh môi trường, sinh kế và bài toán lượng giá tác động

Nhận định rằng xu hướng phát triển trên dòng Mê Kông hiện nay chưa đặt mối quan tâm đúng mức tới an ninh môi trường, xã hội và sinh kế, Ts. Richard Cronin phát biểu: “Vì không phải là ngư dân và nông dân, những người mà nguồn sống phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên của dòng Mê Kông, các nhà đầu tư phát triển quan tâm trước nhất tới sản lượng điện, tới lợi ích kinh tế mà các dự án phát triển sản sinh được.”

Ts. Richard Cronin cũng cho rằng việc đáp ứng nhu cầu năng lượng là thỏa đáng. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là có nên đánh đổi lợi ích kinh tế với những tác động và hệ lụy về môi trường và sinh kế hay không? Câu trả lời trở nên phức tạp hơn vì đây là vấn đề xuyên quốc gia, khi mà trong nhiều trường hợp, lợi ích kinh tế lại do một nước thụ hưởng và hệ lụy môi trường lại là gánh nặng cho nước khác. Còn trong trường hợp khác, ví dụ với nước hạ nguồn Lào, khi mà việc xuất khẩu điện rõ ràng mang lại lợi ích kinh tế cho họ thì bài toán đánh đổi giữa nguồn thu từ xuất khẩu và thiệt hại do ảnh hưởng tới quyền lợi của người dân phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Bên cạnh đó, còn một vấn đề mà các nhà hoạch định cần giải quyết, theo Ts. Richard Cronin: Các đập thủy điện sau 10 năm hoặc hơn nữa mới có thể hoàn thành và sinh lợi. Vậy khoảng trống về an ninh lương thực, về sinh kế của người dân trong khoảng thời gian ấy được lấp đầy bằng cách nào?

Có một thực tế là trong khi những lợi ích kinh tế có thể nhìn thấy được thì những tác động về môi trường, xã hội lại khó quan sát hơn. Chính vì thế, theo Ts. Đào Trọng Hưng - Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - việc lượng giá các tác động môi trường, xã hội, văn hóa là vô cùng cần thiết để đánh giá cái được – mất trong các dự án phát triển và từ đó xem xét có cần thiết phải đánh đổi hay không.

Theo Ts. Cronin, việc giải quyết bài toán lượng giá được- mất còn đặc biệt quan trọng và trở nên phức tạp hơn khi lợi ích kinh tế từ thủy điện và an ninh năng lượng ở hạ nguồn không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn phụ thuộc vào một “ông lớn” trên thượng nguồn. Bởi lẽ, các con đập ở hạ lưu không thể vận hành nếu các con đập lớn của Trung Quốc tích nước trên thượng nguồn vào mùa khô.

Giải pháp mang tên Hợp tác - Tri thức - Thông tin và Xã hội dân sự

Là một con sông quốc tế, rõ ràng việc hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia trong lưu vực Mê Kông là điều kiện tiên quyết để đạt được sự phát triển cân bằng, hài hòa lợi ích của các bên. Tuy nhiên, sự hợp tác trong quản lý tài nguyên nước giữa các nước trong lưu vực Mê Kông hiện vẫn là một câu chuyện dài chưa có hồi kết. Ủy hội sông Mê Kông (MRC) được thành lập năm 1995 với sự vắng mặt của 2 nước Trung Quốc và Myanmar đến nay vẫn chưa gánh vác được sứ mệnh mà nó tuyên bố và đáp ứng sự mong đợi của các nước thành viên.

Hiện Trung Quốc vẫn từ chối chia sẻ toàn bộ các thông tin quan trọng về các dự án đập và kết quả nghiên cứu về môi trường và thuỷ văn của họ. Hơn nữa, Trung Quốc trước sau vẫn một mực phủ nhận trách nhiệm về các tác động từ hoạt động phát triển trên thượng nguồn đối với hạ lưu, đồng thời còn khẳng định là họ chỉ “làm lợi” cho các nước hạ nguồn bằng chức năng điều tiết lưu lượng nước của các con đập.

Song, trong khi việc kêu gọi Trung Quốc và Myanmar vào MRC luôn được ưu tiên, thì một câu hỏi vẫn được đặt ra là liệu 4 nước thành viên MRC đã thực sự đồng thuận và thống nhất vì sự phát triển bền vững của lưu vực này? Câu trả lời, rất tiếc, lại không được mong đợi. Theo Ts. Đào Trọng Tứ, ngay cả quy chế giữa các quốc gia về thông báo và tư vấn giữa các nước thuộc MRC về các dự án đập trên dòng chính hiện vẫn chưa được thực thi đầy đủ, chứ chưa nói đến các cam kết xa hơn.

Nói về sự hợp tác của Mỹ đối với lưu vực này, Ts. Cronin cho biết, Mỹ và Việt Nam cùng quan tâm đến dòng sông này và đã nhìn thấy các tiềm năng về thương mại, sinh kế, môi trường... mà dòng sông mang lại. Mối quan tâm này của Mỹ phần nào được thể hiện bằng Sáng kiến hạ lưu Mê Kông (LMI) công bố tại Hội nghị ASEAN 2009 nhằm giúp các nước trong lưu vực xây dựng năng lực, phát triển công nghệ để quản lý bền vững nguồn nước sông Mê Kông.

Tuy nhiên, theo ông, điều quan trọng hơn là bản thân các nước trong lưu vực cần nâng tầm mối quan hệ hợp tác để tìm ra các giải pháp công bằng và thân thiện môi trường vì lợi ích chung của cả lưu vực Mê Kông. Và đặc biệt, vì là nước hạ nguồn chịu nhiều thiệt thòi, Việt Nam cần có tiếng nói mạnh mẽ hơn với các dự án phát triển trên dòng Mê Kông từ các nước láng giềng.

Ông Timothy Hamlin, Trung tâm Stimson, thì cho rằng trong bối cảnh hiện nay, thông tin, tri thức và sự tham gia của các tổ chức xã hội là rất cần thiết để cứu dòng Mê Kông. Theo ông, các nghiên cứu khoa học đồ sộ về tác động của các dự án phát triển trên dòng Mê Kông rất cần được các tổ chức xã hội dân sự chuyển tải thành những thông tin súc tích, dễ tiếp cận để gửi tới chính phủ, tới các nhà hoạch định chính sách, giúp họ có các quyết sách đúng đắn, cân nhắc hợp lý các hệ lụy đi kèm.

Thêm vào đó, các đại biểu tham gia tọa đàm cũng nhất trí rằng các tổ chức xã hội dân sự cần đóng góp hơn nữa những tiếng nói phản biện, tiếng nói thể thiện nguyện vọng của những người dân bị ảnh hưởng bởi các dự án phát triển tới các quyết định của chính phủ.

***

Trong bộ phim Tan chảy ở Tây Tạng của mình, M.Buckley - một nhà làm phim tài liệu Canada có nói: “Cách tốt nhất để giết chết một dòng sông là xây trên đó những con đập”. Hy vọng bây giờ chưa phải quá muộn để các nước trong lưu vực cùng cân nhắc lại việc xây dựng những con đập thủy điện và các dự án phát triển được cho là đang“bức tử” dòng sông Mẹ này.

Hằng Anh- Thiennhien.net

http://thiennhien.net/news/193/ARTICLE/12051/2010-08-04.html

Sợ hãi & các biện pháp hóa giải của Phật giáo

2010-07-14T08:05:00.000+07:00

Khái niệm về sự sợ hãi

Trong cuộc sống, không ít người cảm thấy rất sợ trước một số đối tượng, hoàn cảnh hay tình huống cụ thể nào đó. Những sự lo sợ ấy thường tồn tại rất lâu và chúng trở thành nỗi ám ảnh trong đời sống của họ. Có những sự sợ hãi là kết quả của những sự kiện tổn thương, bất hạnh ở trong quá khứ. Tuy nhiên, hầu hết những sự lo sợ đó đều rất vô lý. Các nhà tâm lý học gọi những nỗi sợ ấy là sự sợ hãi.

Sự sợ hãi có thể được hiểu là nỗi lo sợ quá mức và kéo dài về những đối tượng, hay những tình huống, hoàn cảnh cụ thể nào đó, và nó trở thành nỗi ám ảnh, khiến người ta tìm cách né tránh những đối tượng, hoàn cảnh gây ra nỗi sợ hãi cho họ. Nhìn chung, sợ hãi được hình thành bởi sự phóng đại sự thật, bởi suy luận thiếu cơ sở về những thứ mà người ta tiếp thu trong thế giới hiện tượng.

Sự sợ hãi thường khiến cho người bệnh lo âu và cảm thấy bất an. Vì lo sợ nên họ thường tìm cách né tránh những tác nhân khiến họ sợ hãi, và điều này gây ra những rối loạn, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh hoạt thường nhật trong cuộc sống của họ. Sự sợ hãi có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến lòng tự trọng và sự tự tin của người bệnh. Khi sợ hãi quá mức và dai dẳng, nỗi sợ hãi ấy sẽ trở thành nỗi ám ảnh thường trực. Nếu như không có biện pháp hóa giải thích ứng thì người bệnh dễ bị rơi vào trạng thái stress nặng.

Những nguyên nhân gây ra sợ hãi

Các nghiên cứu trong tâm lý học đã chứng tỏ rằng, sự sợ hãi được hình thành bởi nhiều nguyên nhân khác nhau. Cụ thể là:

- Do tích lũy kinh nghiệm từ cuộc sống. Những thông tin, kiến thức và kinh nghiệm mà chúng ta thu thập được trong đời sống xã hội có thể là những nhân tố khá quan trọng trong sự hình thành các nỗi sợ hãi. Ví dụ, một người thường nghe tin về tai nạn máy bay có thể tạo ra ở người đó nỗi sợ đi máy bay. Những điều kiện và hoàn cảnh sinh hoạt mà ở đó tạo ra các phản ứng khó chịu, khiến người ta cảm thấy bất an và sự tiếp xúc dần dần với điều kiện, hoàn cảnh sinh hoạt đó cũng là nhân tố gây nên sự sợ hãi.

- Do những sang chấn tâm lý. Những sang chấn tâm lý là nhân tố quan trọng gây ra các nỗi sợ hãi. Ví dụ, một người bị chó cắn có thể khiến cho người đó sợ chó.

- Do những động lực tâm lý. Các động lực tâm lý đóng vai trò quan trọng trong việc gây ra sự rối loạn tâm lý. Các động lực tâm lý ấy thường là các ham muốn thuộc về bản năng của con người.

- Do các yếu tố sinh học. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tính hoạt hóa cao của các đường mòn trên não bộ tương ứng với những yếu tố cấu thành nhận thức, xúc cảm của sự lo âu, và về mặt sinh học thì chúng khiến cho cá nhân dễ bị những nỗi sợ hãi cụ thể.

- Bẩm chất của gen di truyền và quan hệ huyết thống gia đình cũng ảnh hưởng đến tâm lý của con người, gây ra các nỗi sợ hãi. Một cá nhân có một thành viên trong gia đình bị chứng sợ hãi cụ thể thì nguy cơ bị mắc chứng sợ hãi cụ thể ở người đó cao hơn. Nghiên cứu khoa học đã cho thấy rằng, có sự tương tự về các chứng sợ hãi giữa các thành viên trong gia đình. Đặc biệt là chứng sợ máu, sợ kim tiêm, chúng chịu sự ảnh hưởng lớn từ gia đình.

- Yếu tố văn hóa xã hội cũng đóng một phần nhỏ trong quá trình hình thành nên các chứng sợ hãi. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, người Mỹ gốc Phi có nguy cơ bị các chứng sợ hãi cụ thể cao hơn so với người da trắng.

- Các thay đổi về phương diện cá nhân cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến sự sợ hãi. Các nghiên cứu cho rằng có sự liên hệ giữa độ tuổi với những sợ hãi cụ thể và sự hiểu biết sâu sắc về chứng sợ hãi của bản thân. Sự hiểu biết sâu sắc ấy tăng lên cùng với tuổi tác. Sợ các loài động vật và sợ các yếu tố môi trường là những chứng sợ hãi rất phổ biến ở trẻ em. Và nghiên cứu còn cho thấy rằng chứng sợ động vật ở nữ phổ biến hơn so với nam, người nữ bị các chứng sợ hãi và tìm đến các phương pháp chữa trị nhiều hơn so với nam.

Quan điểm của Phật giáo về sự sợ hãi

Theo Phật giáo, sợ hãi là một loại cảm giác không dễ chịu, không làm cho chúng ta hài lòng. Hay nói cách khác, sợ hãi là một dạng của khổ đau. Và nguyên nhân sâu xa của sự sợ hãi là do tâm chấp ngã, do nhận thức sai lầm của con người. Vì chấp ngã, vì nhận thức và tư duy theo đường hướng sai lầm khiến cho lòng vị kỷ, tâm tham luyến, sân hận càng ngày càng lớn mạnh. Đấy là những chất liệu tiềm tàng, và là nguyên nhân căn bản gây nên sợ hãi và làm cho lòng sợ hãi càng ngày càng nhiều và càng sâu nặng thêm. Tại sao như vậy? Tại vì cuộc sống là vô thường, tất cả mọi sự vật hiện tượng trong thế giới này đều luôn luôn vận động và biến đổi không ngừng. Con người không thể nào kiểm soát và làm chủ hết được trong tất cả các tình huống, hoàn cảnh sống. Chính vì không làm chủ được, không kiểm soát được, lại không muốn mất đi những gì người ta quý mến, yêu thích, những gì người ta đang sở hữu, và không muốn cái ngã của mình bị tổn thương cho nên sợ hãi.

Tương tự như trong tâm lý học, ngoài những nguyên nhân căn bản, sâu xa và ẩn tàng trong tâm thức của con người, Phật giáo cũng cho rằng sự sợ hãi được hình thành do các tác nhân trực tiếp gây ra, như là những thông tin, tri thức mà chúng ta thu lượm được qua các kênh thông tin xã hội trong đời sống hàng ngày; do hoàn cảnh, điều kiện sống mà sự sợ hãi dần dần được hình thành; do những tổn thương tinh thần, những sang chấn tâm lý. Và Phật giáo cũng không phủ nhận sự góp phần của các yếu tố sinh học, yếu tố di truyền, quan hệ huyết thống, cũng như các nhân tố văn hóa xã hội trong việc hình thành sự sợ hãi và làm cho chúng càng ngày càng sâu nặng.

Theo Phật giáo thì tất cả những gì chúng ta suy nghĩ, những đối tượng, hoàn cảnh chúng ta tiếp xúc hàng ngày, tất cả những tác nhân bên ngoài tác động, ảnh hưởng đến chúng ta đều để lại dấu ấn trong tâm thức của mình. Nói cụ thể hơn là chúng được lưu trữ trong tàng thức của chúng ta. Những thứ được lưu giữ trong tàng thức này sẽ tồn tại khá lâu, có thể là vài năm, và chục năm, thậm chí là vài trăm năm, hoặc kéo dài từ đời này sang đời khác, và chúng có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của chúng ta. Dấu ấn càng sâu đậm thì sự lưu trữ càng lâu dài và càng khó bị phai mờ trong tâm thức của chúng ta. Điều này giúp cho chúng ta hiểu được tại sao những sang chấn tâm lý, những tổn thương tinh thần có thể hình thành nên sự sợ hãi và chúng ám ảnh chúng ta mãi. Tại vì những sang chấn, tổn thương ấy đã tạo ra dấu ấn trong tâm thức của chúng ta, và chúng được lưu trữ trong tàng thức, khi gặp cảnh thì những dữ kiện được lưu trữ ấy sống dậy, toàn bộ những gì đã diễn ra liên quan đến sự sang chấn, tổn thương trước đó được tái hiện lại trong tâm trí chúng ta như là một bộ phim quay chậm lại, và chúng tác động lên tư duy, hành động của chúng ta, khiến chúng ta sợ hãi và tìm cách né tránh.

Không những thế, sự lưu trữ dữ liệu trong tàng thức còn là cơ sở để chúng ta lý giải về những sự sợ hãi vô lý. Tại sao từ nhỏ một số người đã sợ bóng tối, sợ đi trong đêm, trong khi họ chưa hề bị tổn thương, bị sang chấn gì do bóng tối gây ra, và cũng chưa nghe thông tin gì về những nguy hiểm trong bóng tối kể từ khi họ sinh ra? Điều này chỉ có thể giải thích là có lẽ họ đã bị tổn thương, bị những sang chấn tâm lý bởi bóng tối gây ra từ trong kiếp quá khứ, và những tổn thương, sang chấn ấy đã được lưu giữ trong tàng thức của họ, chúng đã không mất đi khi họ tái sinh từ kiếp này sang kiếp khác, cho nên sự ám ảnh về nỗi sợ bóng tối vẫn không hề mất đi.

Trong nhiều nỗi sợ hãi thì theo đạo Phật, sợ chết là một sự sợ hãi lớn mà hầu như ai cũng có, và những liệu pháp tâm lý bình thường không thể nào giúp cho người ta hết sợ chết được. Chết là một sự thật mà không ai có thể trốn chạy được. Mọi sự vật hiện tượng trong cõi đời này đều tuân theo quy luật vô thường, hễ có sinh ra thì ắt phải có sự hoại diệt. Sở dĩ con người sợ chết là vì người ta còn có chấp thủ, còn luyến ái, không muốn nếm mùi khổ đau do sự quằn quại thân xác trong giờ phút lâm chung, không muốn mất đi những gì đem đến niềm vui và hạnh phúc cho cuộc đời họ, không muốn mất đi những thứ mà họ đã khổ công gầy dựng, đeo đuổi. Có nhiều người bị cái chết ám ảnh đến độ hễ nghe đến từ chết là nổi da gà, hồn xiêu phách lạc.

Nhận chân được căn nguyên của sự sợ hãi mà con người thường mắc phải, cho nên đức Phật đã dạy nhiều phương pháp rất hữu hiệu cho việc hóa giải các chứng sợ hãi.

Vận dụng giáo lý đạo Phật để hóa giải sự sợ hãi

Giáo lý đạo Phật được gọi là khế cơ và khế lý, cho nên khi vận dụng vào việc hóa giải sự sợ hãi cũng tùy theo đối tượng, tùy theo chứng bệnh mà áp dụng những phương pháp tương ứng. Nhìn chung, có ba phương pháp hóa giải cơ bản:

Trước hết là phương pháp thay đổi nhận thức và cách tư duy. Có thể khẳng định rằng, đây là phương pháp quan trọng nhất và áp dụng cho hầu hết các trường hợp bị chứng sợ hãi. Theo quan điểm của đạo Phật, tâm là yếu tố đóng vai trò quan trọng, quyết định đến đời sống tinh thần, đến tính chất của đời sống con người. Phần lớn các chứng sợ hãi đều có yếu tố nhận thức, tư duy lệch lạc của cá nhân góp phần vào. Thậm chí ngay cả những sợ hãi do sang chấn, tổn thương trong quá khứ gây ra cũng có sự góp phần của yếu tố nhận thức. Phương pháp thay đổi nhận thức, điều chỉnh lối tư duy này đã được các nhà tâm lý học sử dụng rộng rãi trong quá trình điều trị các chứng bệnh tâm lý, phương pháp ấy được gọi là liệu pháp nhận thức. Với phương pháp này, những người trợ giúp (có thể là các chuyên gia tâm lý, hoặc là những người bình thường nhưng có hiểu biết nhất định về tâm lý học lẫn Phật học) sẽ giúp cho người mắc chứng sợ hãi nhận thấy sự vô lý, sai lệch và phóng đại của họ về tác nhân khiến cho họ sợ hãi thông qua sự tiếp xúc, trao đổi cởi mở với nhau. Sau khi đã biết được những yếu tố gây nên sự sợ hãi thì người trợ giúp sẽ tùy theo đó mà đưa ra những luận điểm, luận chứng thích hợp để giúp người bệnh điều chỉnh sự nhận thức và lối tư duy lệch lạc của họ.

Thứ hai là phương pháp tiếp cận dần dần với đối tượng gây sợ hãi. Với phương pháp này thì người mắc chứng sợ hãi phải đối diện với đối tượng sợ hãi của họ. Tuy nhiên không phải là đối diện một cách trực tiếp, đường đột, mà là tiếp cận từ từ, đối diện từ gián tiếp rồi dần dần chuyển qua trực tiếp. Có ba lối tiếp cận khác nhau: một là chính bản thân người bị sợ hãi tiếp cận dần dần với đối tượng làm cho họ bị sợ hãi, hai là người bị sợ hãi tiếp cận đối tượng gây sợ hãi với sự trợ giúp, cùng tham gia của người khác, và ba là kết hợp cả hai cách tiếp cận trên cùng một lúc. Tại sao sự tiếp cận dần dần này có thể đem lại hiệu quả trong quá trình hóa giải sự sợ hãi? Bởi vì trong quá trình tiếp cận dần dần như thế, chúng ta làm suy giảm sự sợ hãi bằng cách kết hợp giữa sự kích thích gây ra sự sợ hãi ấy với một phản ứng mới xung khắc với nó. Và phản ứng này sẽ dần dần thay thế cho sự sợ hãi đó. Hơn nữa, khi tiếp cận dần dần như thế thì sẽ diễn ra quá trình tự điều chỉnh trong nhận thức của người bệnh. Họ sẽ ý thức một cách đúng đắn, thích hợp hơn về đối tượng gây sợ hãi, và sự phóng đại về các mối nguy hiểm, về những đặc tính tiêu cực của các đối tượng gây sợ hãi ấy được giảm xuống. Chẳng hạn như một em bé bị chứng sợ mèo, chúng ta có thể cho em bé đó tiếp cận dần dần với mèo bằng cách cho em nhìn hình ảnh các con mèo qua bức tranh, hoặc cho xem hình ảnh các con mèo trên truyền hình, đồng thời cho em bé ăn loại bánh kẹo mà em thích. Khi em bé đã quen với hình ảnh các con mèo rồi thì chuyển qua một giai đoạn khác, đặt con mèo trong tầm nhìn của em bé, không khiến cho em bé sợ hãi, cùng lúc, cho em bé ăn bánh kẹo, tập như thế dần dần và càng ngày thì khoảng cách giữa em bé với con mèo càng rút ngắn lại. Tập luyện như thế một thời gian thì em bé sẽ không còn sợ hãi khi nhìn thấy con mèo bên cạnh mình nữa. Trong trường hợp này, cảm giác thích thú, dễ chịu được tạo ra do ăn bánh kẹo xung khắc với cảm giác sợ mèo. Cảm giác sợ mèo bị suy yếu và dần mất đi do cảm giác thích thú, dễ chịu đã thay thế thông qua quá trình tiếp cận dần dần.

Phương pháp tiếp cận dần dần, dùng đối tượng khác để thay thế này đã được Đức Thế Tôn chỉ dạy rất rõ trong các phương pháp tu tập để đối trị, chuyển hóa các tâm bất thiện. Ví dụ như để đối trị tâm tham lam, Đức Phật dạy thực hành pháp bố thí. Khi tâm hạnh bố thí được lớn mạnh thì tâm tham lam sẽ bị yếu đi. Hoặc là để trải tâm thương yêu đến với những người chúng ta ghen ghét, thù hận thì Đức Phật dạy chúng ta cách tu tập tâm từ bi một cách có thứ tự, trước hết là đối với những người thân yêu nhất của chúng ta, rồi sau đó mới phát triển dần dần cho đến những người chúng ta ghen ghét. Việc hóa giải sự sợ hãi cũng dựa trên nguyên tắc tiếp cận dần dần này.

Qua đây chúng ta có thể kết luận rằng, đối với những trường hợp sợ hãi cụ thể, sợ hãi một cách vô lý, và nhiều khi chính những người mắc chứng sợ hãi ấy cũng cảm thấy sự sợ hãi của họ là vô lý, là không có căn cứ, thì tiếp cận dần dần là một phương pháp phù hợp và hiệu quả nhất cho việc hóa giải chúng.

Và phương pháp thứ ba là hành thiền hoặc niệm danh hiệu Phật, danh hiệu Bồ tát hay trì chú, cầu nguyện. Đây là phương pháp đặc thù của Phật giáo. Khi chúng ta sợ hãi, có nghĩa là nội lực của chúng ta chưa đủ mạnh, chúng ta thiếu tự tin. Phương pháp thứ ba này sẽ làm cho nội lực của chúng ta mạnh hơn, tự tin hơn. Người mắc chứng sợ hãi có thể chọn một trong số những biện pháp cụ thể trong phương pháp thứ ba này để áp dụng sao cho thích hợp với tình huống, hoàn cảnh của bản thân. Chẳng hạn như đối với người bị chứng sợ đi máy bay, để hóa giải nỗi sợ hãi này, người ấy có thể trì niệm danh hiệu của Bồ tát Quán Thế Âm, vị Bồ tát đã phát nguyện cứu khổ, cứu nạn cho mọi loài chúng sanh. Khi niệm danh hiệu của Bồ tát một cách chuyên chú, tâm không còn nghĩ tưởng, không còn bị chi phối bởi những tạp niệm khác nữa, ngay cả ý niệm sợ đi máy bay cũng không xen vào trong tâm trí được. Hơn nữa, khi người ấy trì niệm danh hiệu Bồ tát Quán Thế Âm, nhờ lòng tin sâu sắc vào tâm nguyện cứu khổ, cứu nạn của Bồ tát, tin vào tha lực của Bồ tát, cho nên nội lực của người ấy cũng được vững vàng hơn, tự tin hơn. Để tiến thêm một cấp độ nữa, người sợ đi máy bay ấy có thể thực tập từ bi quán, phát khởi tâm từ bi và trải rộng đến tất cả những người trên chuyến bay mà vị đó đang đi. Niệm danh hiệu Bồ tát Quán Thế Âm và cầu nguyện Ngài gia hộ cho tất cả mọi người được an toàn trong suốt chuyến bay, chứ không chỉ cho riêng bản thân mình. Với định lực trì niệm danh hiệu Bồ tát và lòng từ bi tràn ngập như thế thì không còn chỗ cho nỗi sợ đi máy bay tồn tại nữa.

Phương pháp thứ ba này có phạm vi áp dụng rất rộng, có thể áp dụng cho tất cả các nỗi sợ hãi mà con người thường mắc phải, như là sợ bóng tối, sợ những nơi quá vắng vẻ, sợ các con vật, sợ độ cao, sợ nước,... và ngay cả sợ chết.

Hầu hết các chứng sợ hãi đều có thể hóa giải bằng các liệu pháp tâm lý. Chỉ có một nỗi sợ mà tâm lý học không thể nào hóa giải được, đó là sợ chết. Chỉ có giáo lý đạo Phật mới có thể giúp cho người ta thoát khỏi nỗi ám ảnh của cái chết. Chúng ta sợ chết vì chúng ta còn chấp thủ, còn luyến ái. Chúng ta sợ phải rời xa những người chúng ta yêu quý, sợ mất đi những tài sản, công danh, địa vị,... Thế nhưng, một khi thần chết gõ cửa thì ngay cả sinh mạng của chúng còn không giữ được, huống gì những thứ bên ngoài. Chính vì vậy mà hầu như ai cũng sợ chết. Sự chấp thủ và luyến ái càng nặng thì càng sợ chết. Với phương pháp quán chiếu về vô thường, vô ngã, sống trọn vẹn trong giờ phút hiện tại, bây giờ và ở đây, và quán chiếu về vòng luân hồi sanh tử của kiếp sống, Phật pháp có thể giúp cho mọi người thoát ra khỏi nỗi sợ chết, không còn bị cái chết ám ảnh nữa.

Tất cả mọi người đều có thể có được sự lợi ích khi áp dụng các phương pháp này để hóa giải sự sợ hãi của bản thân. Người bị sợ hãi có thể vận dụng một hay hai, hoặc thậm chí là cả phương pháp ấy để hóa giải sự sợ hãi của mình. Tuy nhiên, người nào có hiểu biết về đạo Phật, càng có niềm tin sâu sắc vào đạo Phật thì tính hiệu quả càng cao.

Quảng Trí (Nguyệt San Giác Ngộ số 171)

Tài liệu tham khảo:

1. Bonnie Strickland (Executive editor) (2001). The Gale encyclopedia of psychology. 2nd edition, Gale group, New York.

2. Ellen Thackery and Madeline Harris (2003). The Gale encyclopedia of mental disoders. Thomson Gale, New York.

3. Eric Wilinski (2007). A Buddhist view of fear and phobia. http://panicanddepression.blogspot.com.

4. Peter Strong (2009). Mindfulness meditation therapy: Treating phobias. http://stanford.wellsphere.com.

5. S. Reber and Emily S. Reber (2001). Dictionary of Psychology. Third edition, Penguin Reference.

Nhà sư kinh doanh - làm cái gì và ích lợi cho ai?

2010-06-29T20:30:00.000+07:00

5 loại bất thiện sinh kế không nên làm

Người Phật tử quan tâm đến vấn đề phát triển kinh tế, bởi lẽ chất lượng cuộc sống cần phải được nhìn nhận thẳng thắn và khách quan trên cả hai bình diện vật chất và tinh thần. Sự giàu có của người Phật tử trong một quốc gia mà dân số chủ yếu theo Phật giáo không chỉ đánh giá chất lượng phát triển của một nền kinh tế mà còn chỉ ra những mục tiêu, đích hướng làm giàu thông qua những việc làm ích mình, lợi người và ích lợi cho cả hai.

"Nhà sư có nên làm giàu hay không?" luôn luôn là một đề tài nóng hổi, thu hút nhiều ý kiến khác nhau. Tuy nhiên, cũng cần xét đến quan niệm về việc "làm giàu" khi xã hội Việt Nam thời trung cận đại chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng Nho giáo. Và trong những thời điểm lịch sử cụ thể, xã hội cũng từng xem nhẹ vai trò của thương gia, thậm chí có cái nhìn không mấy thiện cảm về người giàu.

Có người viện giải "cái giàu" luôn kéo theo nó những hệ quả của tệ nạn, bất công, hay do quá đầy đủ về hưởng thụ vật chất mà làm tiêu mòn những giá trị tinh thần. Song thực tế không phải lúc nào cũng như vậy. Nếu người giàu có được sự dẫn dắt của một lý thuyết nhân bản mà không vướng bận quá nhiều vào những "quan điểm" làm giàu thì sẽ tạo ra những phương thức quản trị mới nhắm đến hạnh phúc của con người nhiều hơn.

Chính từ trong bản chất, Phật giáo cho rằng kinh tế cần phải được nhìn nhận như lĩnh vực mang lại sự ấm no, hạnh phúc, mà ấm no và hạnh phúc không bao giờ tách rời nhau ở bất kỳ mô hình kinh tế nào.

Dung hoà giữa phát triển kinh tế và văn hoá, tâm linh đòi hỏi bản lĩnh, trí tuệ và cả lòng từ bi nữa. Người Phật tử muốn đặt chân vào lĩnh vực kinh doanh thì cần phải được định hướng bằng những giá trị xuyên suốt của Phật giáo để không đi chệch mục đích tốt đẹp ban đầu.

Có nghĩa rằng sản phẩm nào được cung cấp ra thị trường cũng cần phải đáp ứng những tiêu chí cơ bản về giá trị nhân đạo, nhân văn và phải bảo đảm tối đa cho môi trường sống. Và chính vì dựa trên những giá trị nhân bản của Phật giáo mà việc quản lý kinh tế được đi theo đích hướng hạnh phúc và an lạc trong việc tạo ra của cải, gìn giữ của cải và sử dụng của cải.

Những người mang danh là Phật tử không thể thực hiện những mục tiêu kinh doanh xa rời những nguyên tắc đạo đức Phật giáo. Ảnh minh họa

Có năm loại bất thiện sinh kế mà Đức Phật khuyên người Phật tử không nên làm đó là: Kinh doanh vũ khí; buôn bán người; bán động vật đến các lò mổ; buôn bán rượu và các chất gây nghiện, gây say; kinh doanh chất độc hại.

Bên cạnh đó, Ðức Phật cũng nói rất rõ về vấn đề hạnh phúc vật chất, hạnh phúc tinh thần qua việc làm giàu, tiết kiệm, sử dụng của cải một cách hợp lý và thực hành thiện pháp. Cụ thể trong kinh Trường A Hàm, Ðức Phật dạy thanh niên Sigàla nên bỏ ra 1/4 tiền lời để tiêu dùng hàng ngày, dành 1/2 tiền lời để mở rộng đầu tư kinh doanh, và 1/4 còn lại để phòng ngừa sự bất trắc.

Kinh Tăng Nhất A Hàm chép lại sự kiện Ðức Phật giảng pháp cho trưởng giả Cấp Cô Ðộc về bốn điều hạnh phúc của người cư sĩ:

1) Hạnh phúc khi toại hưởng một nền kinh tế vững chắc, hoặc một tài sản dồi dào được tạo ra bằng những phương kế công minh chính trực.

2) Hạnh phúc khi được tiêu dùng tự do cho mình, cho gia đình, cho bằng hữu thân quyến và cho những việc phước thiện.

3) Hạnh phúc khi không có nợ nần.

4) Hạnh phúc được sống một cuộc đời ngay thẳng, trong sạch, không tạo ác bằng tư tưởng, lời nói và hành động.

Ðức Phật cũng không quên nhắc nhở Đại trưởng giả Cấp Cô Độc rằng hạnh phúc vật chất không bằng 1/16 của hạnh phúc tinh thần do đời sống lương thiện mang lại.

Thực tế, "kinh tế nhà chùa" được hình thành (tự giác hay tự phát) cũng không nằm ngoài sự chung sức của cả hai chúng tại gia và xuất gia. Vì vậy, trí tuệ của những người Phật tử cần phải được áp dụng vào thực tiễn cuộc sống.

Nhưng mục tiêu kinh doanh luôn phải dựa trên tinh thần của Bát chánh đạo. Cụ thể là Chánh nghiệp cũng như thực hành lời dạy của Đức Phật về những việc làm ích mình, lợi người và ích lợi cho cả hai. Một số nhà kinh tế học đã đánh giá sự phát triển của một quốc gia không chỉ dựa trên chỉ số GDP mà còn dựa trên chỉ số hạnh phúc, sự thỏa mãn tinh thần, và đã có những nhà nghiên cứu kinh tế đánh giá sự phát triển kinh tế thông qua những nguyên tắc cơ bản của Phật giáo.

Đức Phật hiểu rất rõ về giá trị của việc đảm bảo đời sống vật chất. Kinh Cakkavattisìhanàda Sutta có nói: Nghèo khổ là kết quả của sự bại hoại luân thường đạo lý và tội ác như trộm cắp, gian tham, hiếp dâm, thù oán, hung ác. Trong kinh Kùtadanta-Sutta, thuộc Trường A Hàm, Ðức Phật khuyến cáo rằng, muốn cho con người từ bỏ ác nghiệp thì phải cải thiện kinh tế xã hội.

Nên giúp giống và mọi vật liệu cần thiết về canh nông cho tá điền, cho dân cày; giúp vốn cho các thương gia và nghiệp đoàn; trả tiền thù lao thích đáng cho lao công. Khi dân chúng được giúp phương tiện để làm ra hoa lợi đủ xài, thì họ vừa lòng, không âu lo phiền muộn. Dĩ nhiên xứ sở sẽ được thanh bình và không còn trộm cướp, án mạng nữa.

Từ những tư liệu chỉ ra ấy, không ít những bài nghiên cứu đề cập đến lĩnh vực "kinh tế học Phật giáo" và vai trò của các nhà sư trước xu thế chung của thời đại. Và có người đã đặt ra câu hỏi: Chùa làm kinh doanh trong phạm vi có thể, tại sao không? Vấn đề nhấn mạnh ở đây chính là "phạm vi có thể", tức những phạm vi phù hợp với giáo luật và năng lực của các nhà sư.

Không xa rời nguyên tắc đạo đức Phật giáo

Làm kinh tế để có nhiều điều kiện hơn đóng góp cho phúc lợi xã hội. Đó là những điều đã được đặt ra từ rất lâu trong đời sống tu viện ở một số truyền thống Phật giáo trên thế giới. Thực tế người Phật tử đã, đang và vẫn sẽ làm kinh tế dựa trên những mục tiêu tốt đẹp đó.

Nếu đặt vấn đề người Phật tử làm kinh tế thì Đức Phật đã đặt ra cách đây hơn 2.500 năm. Vấn đề ở đây là vai trò chủ động của các nhà sư trong nền kinh tế.

Các nhà sư làm kinh tế, dĩ nhiên đòi hỏi phải thoát ra ngoài tiêu chí "có nhiều tiền". Bằng không hãy để điều đó cho những người tại gia làm, và họ có thể làm tốt hơn các nhà sư. Vậy phải chăng, thực tế xã hội đang có những khuyến khích nhà sư làm kinh tế như một sự hướng tâm cho xã hội bằng các dự án phát triển lối sống cộng đồng, tác động đến những mục tiêu kinh tế đang có nguy cơ làm tổn hại đến các giá trị nhân đạo, nhân văn và môi trường sống?

Những người mang danh là Phật tử không thể thực hiện những mục tiêu kinh doanh mà xa rời những nguyên tắc đạo đức Phật giáo. Phật giáo tồn tại dựa trên tinh thần cơ bản là "khế lý, khế cơ", tức khả năng "nhập thế", thích ứng cao với những đòi hỏi của thời đại, nên không thể đơn thuần xem các giá trị Phật giáo là tĩnh tại, bất biến, bởi vốn dĩ những giá trị gì mất đi hay còn lại luôn cho người ta những trải nghiệm quý báu.

Hầu hết mọi người đều có thể nói một cách dễ dàng điều ước của mình: Ước gì lúc này tôi có thật nhiều tiền để giúp đỡ người khác. Nhưng có thực khi có nhiều tiền thì người ấy sẽ giúp đỡ người khác không? Người Phật tử chắc chắn không thể thất hứa với chính mình nếu trong tâm anh ta luôn luôn nuôi dưỡng chí nguyện làm giàu để cứu giúp người.

Đó không phải là "vận may" do một đấng tối cao nào ban phát mà là tinh thần nhân đạo đã được nuôi dưỡng một cách thường xuyên, liên tục để đến lúc nào đó, nó mới trổ quả. Điều đó khác với một người giàu "muốn" trở thành một nhà nhân đạo hay muốn lấy tiếng cho thương hiệu của mình một cách phù phiếm.

Sự giàu có của anh ta phải trải qua một giai đoạn đổi thay (thậm chí đấu tranh) trong nhận thức khi tiếp cận những lời dạy cao cả của Đức Phật về lòng từ bi, vị tha, để anh ta có thể sử dụng của cải của mình một cách hữu ích nhất cho cộng đồng. Anh ta cần phải hiểu, chừng nào xã hội còn làm giàu cho anh ta nhiều hơn cái anh bỏ ra để trợ giúp cho người khác thì anh vẫn chưa thực sự trở thành "người giàu" đúng nghĩa. Đó là chưa kể nhiều người trở nên giàu có do làm ăn phi pháp, gây nhiều tổn hại cho con người và môi trường sinh thái.

Sự giàu có về tiền bạc cần trải qua một quá trình kinh doanh chính đáng, và đồng tiền không thể được sử dụng một cách tuỳ tiện, lãng phí. Một nhà sư có thể làm kinh tế? Sẽ là quá sớm để nói đến vấn đề hiệu quả khi guồng quay "tiền bạc" luôn luôn đi về phía tha hoá, và liệu các nguồn lực kinh tế có được do uy tín đạo đức có đủ sức cạnh tranh với những khắc nghiệt của nền kinh tế thị trường?

Những lĩnh vực như "trà đạo", "hoa đạo"... các nhà sư có thể làm hiệu quả, lại quảng bá được hình ảnh Việt Nam. Ảnh minh họa, nguồn: rfviet.com

Lúc đó "sản phẩm" mà các nhà sư đưa ra phải là những sản phẩm đáp ứng tất cả những nhu cầu tối thiểu của thị trường, tức sản phẩm thiết thực và hữu ích cho cộng đồng. Có thể lập một ngân hàng nhà chùa dành cho người nghèo, mà trước tiên việc hỗ trợ vốn vay cho những Phật tử nghèo trên căn bản của những ràng buộc về mặt đạo đức và niền tin, cũng như tư vấn đầy đủ cho những việc làm ngắn và dài hạn của người Phật tử, để đồng tiền có thể sinh lời đủ sức nuôi sống họ.

Xin ví dụ về việc phát triển "đài hoá thân" (hỏa thiêu) trên diện rộng, vừa phải đưa vào đó những lý thuyết, phong tục của Phật giáo, vừa tuyên truyền cho những lợi ích về việc hoả thiêu bằng điện rất có lợi cho môi trường sống, giảm chặt gỗ trên rừng, giảm ô nhiễm nguồn nước ngầm, giảm chi phí tang ma... Hay đơn giản như các lĩnh vực như "trà đạo", "hoa đạo"... với những sản phẩm nông nghiệp có giá trị thương hiệu. Những lĩnh vực này, các nhà sư hoàn toàn có thể làm một cách hiệu quả, song song với việc quảng bá hình ảnh đất nước con người Việt Nam.

Không có biểu tượng thuộc về của riêng ai trong tinh thần phục vụ con người và làm thăng hoa cái đẹp. Nếu một nhà sư có thể làm tốt vấn đề chăm sóc môi trường thì bản thân công việc kinh doanh đó là một trong những hiệu quả của nhận thức tu hành khi có thể đưa những giá trị xuyên suốt và giá trị thời điểm của Phật giáo đi vào cuộc sống, chứ không phải là những lý thuyết khô khan mà mỗi khi nói ra người ta chỉ biết lắc đầu "nói thì hay" nhưng không thấy làm.

Các lý thuyết kinh tế luôn luôn thay đổi và bổ sung những lý luận mới. Duy chỉ mục đích làm giàu được soi sáng bởi một định hướng giá trị Phật giáo là không thay đổi trong ý nghĩa làm lợi cho cuộc sống của chính con người. Và mối quan tâm chính của kinh tế Phật giáo chính là hạnh phúc hay an lạc (an lạc thụ dụng, an lạc sở hữu), song song với những hoạt động kinh tế phù hợp luật pháp quốc gia.

Nhà sư có bổn phận và trách nhiệm hướng dẫn đúng đắn cho người Phật tử về mục đích làm giàu và hiểu được giá trị đích thực của hạnh phúc. Nhà sư có thể trở thành những nhà tư vấn phát triển trên tinh thần đạo đức học Phật giáo, cùng với với quá trình tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Một sản phẩm do một người Phật tử kinh doanh mà dựa trên những thang giá trị của Phật giáo chắc chắn phải là một sản phẩm hữu ích.

Và rõ ràng trong mối tương quan, phụ thuộc lẫn nhau giữa các mối quan hệ xã hội, không thể nói rằng nhà sư đang không làm kinh tế. Vì đỉnh cao của sự phát triển kinh tế vật chất cũng gắn với những nhu cầu cơ bản của con người trong một đích hướng hạnh phúc. Nếu chỉ nhìn đơn thuần "làm kinh tế" giống như một sự mặc cả mua bán theo kiểu cạnh tranh "ta sống, nó chết" trong thương trường thì không thể hiểu hết được những giá trị mà Phật giáo hướng đến.

Khó có thể khuyến khích nhà sư làm kinh tế theo cách suy nghĩ đơn thuần là làm giàu của cải. Vì muốn tham dự vào guồng máy kinh tế, nhà sư cần phải được đào tạo về cơ bản những lĩnh vực thuộc về kinh tế học (nói theo tinh thần Phật giáo là “ngũ minh”)

Làm kinh tế theo quan điểm Phật giáo

Nhà sư làm kinh tế không nhất thiết phải là người ngồi bán sản phẩm và đếm tiền. Mà có thể là nhà quản trị, hay nhà tư vấn về sức khoẻ tinh thần cho những nhân viên đang mệt mỏi, lo âu, bất an trong đời sống. Và với những phương pháp thực hành hữu hiệu, công ty nào áp dụng sự rèn luyện Phật giáo vào trong quản trị kinh doanh thì hiệu quả kinh tế mang lại cũng không hề nhỏ.

Chẳng hạn một công ty có thể ký kết hợp đồng với các nhà sư về các khoá tu thiền, hay các buổi thuyết giảng về đạo đức công dân, triết lý sống hay tạo thêm niềm tin vào xã hội... thì đó chính là nhà sư đã tham dự vào công việc chung của một guồng máy kinh tế. Và chỉ có như vậy mới tạo ra sự bình đẳng trong cơ cấu khách quan của "kiến trúc thượng tầng" xã hội.

Sự đảm bảo cho các giá trị được xuất hiện mà đem đến niềm tin, sự an lạc thì chính khi ấy sản phẩm sẽ tiến dần đến cái đẹp và sự thăng hoa, bởi sản phẩm không đơn thuần chỉ mang một công dụng thuần vật lý hay chỉ là "cái hữu ích" mà còn tiến tới cái đẹp, cái cao cả.

Chính lý do này mà từ lâu, một đất nước có 2.000 năm văn hoá Phật giáo lại gặp phải những khủng hoảng trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn, triết lý sống. Và thật khó để xác định một nền đạo đức quốc gia, trong khi Phật giáo có khả năng bù đắp rất nhiều vào khoảng trống của một nền luân lý xã hội.

"Tri và hành" hợp nhất, chính là vận dụng hiệu quả những nguyên tắc giáo lý theo đúng con đường Chánh nghiệp. Vì bản thân sự hiện diện và kết thúc cuộc đời tu hành của nhà sư cũng được đánh giá bằng những "công đức" (có thể gọi là những đóng góp phúc lợi) mà nhà sư ấy đã tạo ra cho đời sống hạnh phúc của xã hội: Vì hạnh phúc của số đông.

Nếu một công việc kinh doanh có thể tạo ra hạnh phúc cho số đông thì không cần phải đặt câu hỏi: Nhà sư làm kinh tế - tại sao không? mà chắc chắn lúc đó chúng ta sẽ đặt câu hỏi: Làm thế nào để kiếm được nhiều tiền giúp ích cho cộng đồng mà vẫn giữ được sự an lạc, thanh thản như các nhà sư? Đó mới là đích hướng cho những câu hỏi liên quan đến việc làm kinh tế theo quan điểm Phật giáo.

Nên kinh doanh dựa vào thực tiễn các giá trị hơn là để ý vào các nguyên tắc tranh luận nên hay không nên, bởi con đường Bồ tát đạo là con đường dấn thân vào các lĩnh vực cuộc sống để làm lợi cho cuộc sống, mà nhà sư không thể dửng dưng.

Tăng nguồn "vốn xã hội" chính là làm kinh tế một cách hiệu quả, nói như Phật hoàng Trần Nhân Tông của báu đó vốn sẵn đủ trong mỗi người, đừng nhọc lòng tìm kiếm ở bên ngoài. Thúc đẩy sự tự thắp sáng, tự điều chỉnh của mỗi cá nhân, chính là khai mở nguồn vốn xã hội sẵn đủ đó. Chẳng hạn, những thiệt hại về kinh tế do nạn phá thai, do tàn phá môi trường, do tai nạn giao thông, do hôn nhân đổ vỡ... không chỉ giảm tốc nền kinh tế mà còn gia tăng sự đau khổ trong đời sống tinh thần.

Nhà sư có thể tham gia một cách hiệu quả vào lĩnh vực này bằng các dự án cụ thể, khi ấy họ thực sự tham dự vào guồng máy phát triển kinh tế quốc gia bằng chính thước đo của hạnh phúc. Vấn đề ở đây là những cơ chế pháp luật và giáo luật nào sẽ được áp dụng để thúc đẩy những nhà sư và người Phật tử tham gia vào các dự án có khả năng định hướng và làm đổi thay lối sống cộng đồng.

Trong kinh Kutadana - Trường Bộ kinh, Đức Phật nói với vua Mahàvijita rằng: "Những vị nào trong quốc độ của nhà vua nỗ lực về nông nghiệp và mục súc, tôn vương hãy cấp cho những vị ấy hạt giống và thực vật. Những vị nào trong quốc độ nhà vua nỗ lực về thương nghiệp, tôn vương hãy cấp cho những vị ấy vốn đầu tư. Những vị nào trong quốc độ nhà vua nỗ lực quan chức, tôn vương hãy cấp cho những vị ấy vật thực và lương bổng. Khi những người này chuyên tâm vào nghề riêng của mình thì sẽ không nhiễu hại quốc độ nhà vua. Và khi ngân quỹ nhà vua được dồi dào, quốc độ sẽ được an cư lạc nghiệp".

Khủng hoảng triết lý sống thì cần phải có những triết lý có khả năng chống lại sự khủng hoảng này. Và Phật giáo gần đây, không phải ngẫu nhiên được Liên Hiệp Quốc lựa chọn như một nguyên tắc sống, có khả năng định hướng cho sự phát triển hài hòa. Sự thâm nhập giữa kinh tế và cạnh tranh giống như một "cuộc chiến" giành thị phần. Chính vì vậy nguồn gốc của những tư tưởng "bạo lực" trong kinh tế đã trở thành một quán tính sống mà sau này người ta lý thuyết hoá nó trở thành những "quy luật".

Không dễ để trở thành nhà quản trị kinh tế tài ba

Sự cạnh tranh trong lợi nhuận đã khiến cho thế giới trở nên mất cân bằng và thiếu sự dung hòa. Chính sự thiếu dung hoà trong cạnh tranh kinh tế đang dẫn đến sự thiếu dung hoà trong các lĩnh vực khác của cuộc sống. Hãy nhìn vào cách người ta đi đường, xếp hàng trong mua bán, tranh nhau lên tàu xe... thì sẽ tỏ mờ nhận ra những tác động của việc khủng hoảng triết lý sống.

Vì vậy giữ vai trò dung hoà để làm cho nguồn vốn xã hội tự phát sinh thì đó chính là mục đích phát triển nền kinh tế xanh. Kinh tế xanh là kinh tế đảm bảo được những yếu tố phi bạo lực, phi cưỡng đoạt. Lợi nhuận là một sự chia sẻ cho những hoạt động vì lợi ích cộng đồng. Nguyên tắc đạo đức quốc gia là một phần để chuyển biến nền kinh tế khi theo đuổi những mục đích hài hoà và hạnh phúc. Một phần đáng kể đó là một nền kinh tế cạnh tranh bình đẳng, minh bạch, công khai, ít những tiếng than thở về bóc lột, tham nhũng, hối lộ, chạy chức quyền, chạy dự án... Đó cũng chính là một nền kinh tế giảm thiểu khổ đau.

Trong kinh Ánh sáng hoàng kim, Đức Phật giảng: "Quốc dân tạo ác nghiệp, quốc vương không cấm đoán, thế là phi chánh pháp, không đúng cách trị đuổi. Thấy ác mà không chặn, phi pháp tự tưới lớn, thế là trong vương quốc, gian trá ngày càng nhiều. Quốc vương thấy quốc dân, làm ác mà không ngăn, thì chư thiên Đạo Lợi, cùng sinh ra phẫn nộ. Nên quốc chính thương tổn, dối trá lan khắp nước, bị ngoại thù xâm lược, huỷ diệt cả quốc vương. Nhà ở với đồ dùng, tài sản đều tan hoang, nịnh và láo đa dạng, chiếm đoạt hại lẫn nhau...".

Trả lời câu hỏi xu hướng sống hiện nay của con người luôn hướng về lòng vị tha hay ích kỷ thì sẽ trả lời được câu hỏi cho một nền đạo đức quốc gia. Và chính nó sẽ tháo gỡ cho cuộc khủng hoảng triết lý sống mà nhiều người đang cảnh báo. Khắc phục trước tiên chính là ưu tiên cho văn hoá, nhằm cân bằng lại sự phát triển kinh tế đã khiến cho chiếc đòn gánh đời sống trở nên mất cân bằng nghiêm trọng.

Sự mất cân bằng đó lại chính là cơ sở của những xung đột xã hội ở các tầm mức khác nhau. Chính vì vậy cần phải hiểu vấn đề nhà sư "làm kinh tế" bằng cách khai mở nguồn vốn xã hội sẵn đủ ở nơi mỗi con người, không phân biệt là tại gia hay xuất gia. Nguồn vốn đó có sinh lời hay không, còn tuỳ thuộc vào khả năng và sự nỗ lực dấn thân của mỗi cá nhân vì những giá trị và ích lợi chung của cộng đồng.

Do đó, nếu chỉ hiểu đơn giản, hạnh phúc chỉ là sự tìm kiếm vật chất, hay cần phải làm giàu tiền bạc cho thật nhiều để giúp đỡ người khác, thì chính bản thân nền kinh tế sẽ trở nên khập khiễng. Đó không phải là một nền kinh tế mà các quốc gia tiến bộ mong đợi, và khi đánh giá sự tăng trưởng GDP cũng nên tiến hành song song với việc đánh giá sự tăng trưởng của chỉ số hạnh phúc quốc gia.

Quyền "chiến thắng chính mình" được thử thách qua các trở ngại, đó là bản lĩnh được tôi rèn của bất cứ nhà kinh doanh nào muốn bước chân vào thương trường, nhà sư cũng không ngoại lệ. Như vậy, người dấn thân không thể mơ hồ về khả năng của mình hay ỷ lại vào một sự ban phát vô hình. Quyền tự chủ con người khi làm ra đồng tiền cũng chính là quyền tự chủ của con người khi sử dụng đồng tiền.

Và quyền tự chủ ấy không cho phép lãng phí đồng tiền vào "lòng thương hại" không do mình tự chủ, ở đó lòng từ bi phát khởi ngay khi ích lợi được chia sẻ một cách có trí tuệ và hữu ích. Lười biếng, ưa hưởng thụ mà mong bước chân vào làm giàu thì chính bản thân nó đã trái ngược với các nguyên tắc nhân quả trong hành động.

Nếu chỉ hiểu đơn giản, hạnh phúc chỉ là sự tìm kiếm vật chất, hay phải làm giàu tiền bạc cho thật nhiều để giúp đỡ người khác, thì chính bản thân nền kinh tế sẽ trở nên khập khiễng. Ảnh minh h

Vấn đề cần đặt ra là sự ích kỷ trong bản thân mỗi con người có thể khiến nhà sư kiếm tiền và sử dụng đồng tiền đúng mục đích hay không? Điều đó tồn tại chủ yếu vào triết lý sống mà các giá trị Phật giáo đã tạo nên trong quá trình nhà sư nhận thức và trải nghiệm đời sống tu hành trước những cảnh bất hạnh hay khổ đau của đồng loại.

Nhà sư có triết lý sống thì bước vào kinh doanh sẽ không khủng hoảng, nao núng ngay cả khi nhà sư không thể làm tốt hơn để duy trì một công ty. Nhưng nếu nhà sư tham dự vào nền kinh tế bằng trách nhiệm xã hội và những ràng buộc của cơ sở pháp lý thì nhất định sẽ không cho phép nhà sư thất bại, vì đồng tiền đó là công sức của rất nhiều người.

Không dễ để một nhà sư trở thành nhà quản trị kinh tế tài ba. Cũng không dễ để nhà sư quản lý hết các bộ óc thế tục, bởi tiến trình "thế tục hoá" diễn ra ngay trong chính bản thân nhà sư, đặc biệt khi các mối quan hệ xã hội thân tộc, huyết tộc còn ảnh hưởng nặng nề. Sự tham lam, ích kỷ và lối sống hưởng thụ thực dụng chính là rủi ro lớn nhất trong kinh doanh của người tu hành. Dù giáo lý Phật giáo luôn mang đậm tinh thần "khế lý, khế cơ" nhưng đứng trước pháp luật mọi người đều bình đẳng.

Cho nên chúng ta khó có thể khuyến khích nhà sư làm kinh tế theo cách suy nghĩ đơn thuần là làm giàu của cải. Vì bản thân nhà sư muốn tham dự vào guồng máy kinh tế, nhà sư cần phải được đào tạo về cơ bản những lĩnh vực thuộc về kinh tế học (nói theo tinh thần Phật giáo là "ngũ minh").

Và nếu như vậy chắc chắn sẽ xảy ra sự phân loại trong các nhà sư và dẫn đến phá vỡ dần cấu trúc của tăng đoàn, bởi vốn dĩ người Phật tử luôn đòi hỏi nhà sư cần phải chú trọng nhiều hơn đến việc làm giàu cho đời sống tinh thần, cũng như hạnh phúc tinh thần của chúng sinh.

Nhà sư muốn chạy đuổi theo thế gian qua sự cạnh tranh kinh tế, thì bản thân nhà sư phải xác định được, hay chí ít có một lý thuyết về giá trị làm điểm tựa cho những mục đích kinh tế xanh, làm lợi cho cộng đồng. Có thể thông qua nhà sư mà huy động các nguồn vốn xã hội để thực hiện những mục tiêu này. Lúc đó, cần phải nhắc đến những giá trị xuyên suốt mà Đức Phật đã chỉ dạy.

Ngay cả khi làm kinh tế để yêu nước, làm lợi cho tổ chức... cũng không thể đi ngoài những mục tiêu của kinh tế "phi bạo lực", và không thể làm kinh tế để khai thác kiệt quệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, chống lại tự nhiên, hay chống lại tương lai lâu dài của loài người.

Không những thế cần tuân thủ luật Phật và những nguyên tắc của Tăng đoàn về việc thụ dụng của cải. Nếu tài sản kinh doanh chỉ thuộc về sở hữu của cá nhân nhà sư đó thì sẽ dẫn đến những hệ quả tiêu cực, nếu không muốn nói là di hại cho mai sau. Thế nên, việc kinh doanh của nhà sư phải được hiểu như việc thực hành Bồ tát đạo, trong đó có sáu nguyên tắc: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Tài sản đó cần được tư tưởng "Bố thí ba la mật" dẫn dắt với một cộng đồng Tăng già có uy tín đảm bảo.

Trong kinh Bố thí, Đức Phật dạy: "Các Tỳ Kheo, có hai loại bố thí - tài thí và pháp thí; trong hai loại bố thí này, pháp thí là cao nhất. Các Tỳ kheo, có hai sự phân phát: Phân phát của cải và phân phát đạo pháp; trong hai sự phân phát này, phân phát đạo pháp là cao nhất. Các Tỳ kheo, có hai cách giúp đỡ (nhiêu ích - anuggaha): Giúp đỡ của cải và giúp đỡ đạo pháp; trong hai cách giúp đỡ này, giúp đỡ đạo pháp là cao nhất".

Ở Kinh Tăng Nhất A Hàm, Ðức Phật cho biết có bốn pháp đưa con người đến hạnh phúc trong đời hiện tại:

1) Phải mẫn cán và cương quyết, tận tâm và hăng hái trong nghề nghiệp, bất cứ nghề nào, và phải thông thạo nghề ấy.

2) Phải gìn giữ lời lãi chính đáng làm ra do mồ hôi công sức của mình, đừng để cho kẻ gian tham trộm cắp.

3) Phải có bạn lành, trung thành, học thức, đạo đức, quảng đại, trí tuệ để giúp mình giữ vững con đường chân chính và xa lánh nẻo tà.

4) Phải tiêu xài cho có chừng mực, tùy theo hoa lợi của mình. Không phung phí, không bủn xỉn, nghĩa là chẳng nên tích trữ vì bủn xỉn và cũng chẳng nên buông thả xa hoa. Nói cách khác, phải sống cho vừa phải với tài sản sự nghiệp của mình.

Ðức Phật chỉ dạy bốn đức để đưa đến sự hạnh phúc: a) Phải có đức tin và tín nhiệm nơi giá trị cao thượng của đạo đức, tinh thần và trí tuệ. b) Không sát sinh hại vật, không trộm cắp, không lường gạt, không tà dâm, không nói dối, không sử dụng các chất gây nghiện, gây say. c) Phải bố thí, quảng đại, không tham luyến. d) Phải khai thông tuệ giác để tận diệt nguồn gốc của sự khổ hầu tiến đến đạo quả Niết Bàn.

Kinh tế Phật giáo còn được nhìn nhận trong những lý giải vô thường, mà chính dân gian đã đúc kết "không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời". Nên hiểu "họ" và "đời" ở đây là một sự phiếm chỉ cho những khả năng thay đổi bất ngờ và vai trò của cá nhân trong việc duy trì và sử dụng tài sản. Sự huỷ hoại của cải có thể đến trong một vài giờ, một vài năm, cho đến một vài chục năm. Hiện thực chỉ ra, trong khi nắm giữ của cải, sự do dự khi chia sẻ (kinh tế) giữa ngôi chùa lớn với ngôi chùa nhỏ, đã cho thấy không đơn giản để nhà sư làm kinh tế khi những động lực hành Bồ tát đạo còn chưa thuần thục.

Bằng không, việc nhà sư làm kinh tế cũng không ngoài cuộc chạy đua để dồn tụ của cải nhằm phát triển ngôi chùa của mình giống như một "công ty" không hơn không kém. Nếu không trả lời được câu hỏi này, có lẽ nhà sư không nên làm kinh tế, vì trước sau, chính nhà sư là người sẽ khoét sâu thêm khoảng cách giàu nghèo vốn đang gia tăng trong xã hội, mà vốn dĩ của cải được nhìn nhận theo tinh thần Phật giáo là luôn luôn vô thường, không bền vững.

Mặt khác, những cơ sở pháp lý hay hệ thống kinh tế liên quan, chưa có nhiều điều kiện để nhà sư phát triển mô hình "kinh tế xanh" của mình, đặc biệt khi nó được các đối tượng cạnh tranh khác nhắm tới vì mục đích lợi nhuận chứ không phải vì xây dựng một giá trị nhân văn hay một nền đạo đức quốc gia.

Nhà sư không bao giờ là người đứng ngoài mọi nền kinh tế, nên việc tham dự của nhà sư vào nền kinh tế không ai có thể phủ nhận hay ngăn cản, nhưng khi nhà sư đã dấn thân trực tiếp "kinh doanh" thì sẽ không thừa khi lặp lại câu hỏi: Làm cái gì, làm như thế nào và làm ích lợi cho ai?

Đại đức Thích Thanh Thắng

Câu chuyện quy hoạch đô thị

2010-04-18T00:46:00.000+07:00

Đã đến lúc chấm dứt hẳn tình trạng tù mù khi đưa ra những quyết định quan trọng đến tương lai của thành phố.

Công tác thiết kế và qui hoạch khi ảnh hưởng đến các công trình quan trọng cần phải có sự thẩm tra và phải có ý kiến của người dân.

Các phương pháp để người dân tham gia trong quá trình xây dựng, qui hoạch có rất nhiều và đã được các nước phát triển sử dụng từ lâu.Chúng ta hoàn toàn có thể tham khảo những gì họ đã làm. Thêm nữa, cần phải từ bỏ lối suy nghĩ chỉ có nhà “chuyên môn” về qui hoạch mới có thể nói chuyện qui hoạch. Vì lẽ, qui hoạch không phải là chuyện chuyên môn mà chính là việc quyết định hoàn cảnh sống của hàng trăm ngàn người. Xin hãy lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người dân.

Câu chuyện thứ nhất:

Robert Moses từng được coi là người xây dựng vĩ đại, người dựng những cây cầu, những xa lộ và các dự án nhà ở của thành phố New York. Nhưng Robert Moses đã đi vào lịch sử qui hoạch như một kẻ tội đồ. Bị ám ảnh bởi quyền lực và danh vọng do những xa lộ và những cây cầu do chính ông tạo ra, Moses đã san bằng nhiều khu dân cư ở New York như khu nam Bronx, khu Coney Island, đồng thời ông cũng là người chịu trách nhiệm trong việc cố tình phá hủy hệ thống giao thông công cộng của New York.

Thậm chí, để xây dựng tuyến đường nối liền Brooklyn và Manhattan, Moses còn muốn xây dựng một cây cầu mà hệ quả là việc phá hủy công viên Battery (nơi từ đó đưa du khách đến thăm tượng Nữ Thần Tự Do) và có khả năng đe dọa cảnh quan khu trung tâm tài chính New York. Đề xuất này tất nhiên vấp phải sự phản đối dữ dội của những nhà bảo tồn di sản, giới tài chính phố Wall và những chủ sở hữu bất động sản của khu vực. Cuối cùng, Moses phải lùi bước và giải pháp xây dựng đường ngầm qua sông thắng thế.

Vào những năm 1960, đề xuất xây dựng tuyến đường cao tốc hạ Manhattan của Moses với dự định cắt qua khu phố Harlem và SoHo nổi tiếng của New York cũng gặp phải sự chống đối của dân chúng. Kết cục dự án bị bãi bỏ vào năm 1964.

Như vậy, việc phá bỏ các công trình lịch sử, giải tỏa các khu dân cư đang đầy sức sống để làm đường cho xe cơ giới luôn đặt ra một câu hỏi: thành phố làm ra là để cho con người hay cho ôtô? Phá hủy các công trình văn hóa, các khu vực lịch sử để thay vào đó một thứ máy móc vô hồn (1) phải chăng làm cho thành phố tốt hơn?

Câu chuyện thứ hai:

Kansas City và vùng phụ cận là nơi có mức sống tương đối dễ chịu cho nhiều người dân Mỹ. Với thu nhập vào hạng khá so với bình quân thu nhập toàn nước Mỹ, Kansas City lại không thể nào địch được về mặt danh tiếng với những thành phố nghèo hơn như Saint Louis hoặc New Orlean chẳng hạn. Chẳng có ai nói Kansas City là một thành phố nổi tiếng, thay vì vậy khi nói đến vùng trung tây nước Mỹ người ta nhắc nhiều đến Saint Louis.

Điều này không phải là ngẫu nhiên: người ta biết đến Saint Louis bởi cái Cổng Vòm (The Gateway Arch) - một vòm cuốn bằng thép không gỉ cao hơn 180m, do kiến trúc sư lừng danh Eero Saarinen thiết kế. Công trình này được coi là công trình tưởng niệm cao nhất nước Mỹ. Kansas City không có một công trình kiến trúc nào tầm cỡ như thế nên dễ hiểu vì sao nó không có gì đọng lại nhiều trong tâm trí của người Mỹ.

Có thể coi Kansas City, như người Mỹ thường nói, là một nơi ở giữa của chẳng nơi nào (middle of nowhere). Chính những công trình kiến trúc có giá trị văn hóa cao đã tạo nên cá tính cho nơi chốn.

Câu chuyện thứ ba:

Nhà ga trung tâm New York do kiến trúc sư Charles McKim thiết kế theo phong cách Beaux-Arts được coi như một viên ngọc của thành phố New York. Từ những năm 1950-1960, một loạt hành động phá dỡ nhà ga trung tâm New York (thường được biết đến với cái tên Penn Station) xảy ra. Đứng trước nguy cơ mất hoàn toàn một công trình có giá trị kiến trúc và lịch sử, năm 1965 thành phố New York chuẩn y luật bảo tồn cảnh quan.

Mục đích là bảo vệ các công trình lịch sử khỏi bị biến dạng và phá hủy nếu không có sự thẩm tra của công chúng và sự cho phép của chính quyền. Không lâu sau Công ty Penn, đơn vị quản lý Penn Station, đề xuất xây dựng một tòa tháp cao 55 tầng ngay phía trên nhà ga trung tâm. Đề xuất này nhanh chóng bị Ủy ban Bảo tồn cảnh quan của thành phố New York phản đối. Sau đó nhà ga đưa đơn kiện lên tòa án của bang và cuối cùng vụ án được Tòa án tối cao Mỹ thụ lý.

Năm 1978 Tòa án tối cao Mỹ phán quyết như sau: đơn kiện của nhà ga Penn cho rằng thành phố New York ngăn cấm việc xây dựng trên khoảng không của nhà ga như “sự tước đoạt quyền lợi” là sai trái. Đây là một tranh chấp nổi bật trong lịch sử qui hoạch đô thị và bảo tồn. Lần đầu tiên trong lịch sử, tòa án bên nguyên đã đưa ra lý lẽ: thẩm mỹ tự thân cũng đáng được bảo vệ. Vụ án chứng tỏ một công trình có giá trị lịch sử là đáng được bảo tồn. Như vậy lần đầu tiên giá trị văn hóa đã được bảo vệ trước tòa án (2).

Các công trình văn hóa chính là những biểu tượng của thành phố. Nhờ chúng mà người ta phân biệt thành phố này với thành phố khác. Chúng chính là đặc trưng của một thành phố. Đặc trưng ấy cũng giống như đặc trưng của một con người. Nó phải là cái riêng, cái không lẫn vào đâu được, nó phải là cái khẳng định cái “tôi” của thành phố.

Theo nhà qui hoạch đô thị lỗi lạc Kevin Lynch, một thành phố cần có được bảy yếu tố: sự sống động, tri giác về địa điểm, sự phù hợp, khả năng tiếp cận, khả năng kiểm soát, tính hiệu quả và cuối cùng là tính công bằng. Trong các yếu tố đó, tri giác về nơi chốn (sense of place) là yếu tố cực kỳ quan trọng và thường được các nhà qui hoạch đô thị đưa lên hàng đầu như một tiêu chí cho qui hoạch.

Có thể kể ra rất nhiều về ý nghĩa của cảm nhận về nơi chốn. Chẳng hạn đó chính là yêu cầu về đặc trưng của vị trí. Đó chính là khả năng mà con người có thể nhận dạng một nơi như một vị trí khác hoàn toàn với các nơi khác, đó có thể là tính độc nhất vô nhị của địa điểm, có thể khơi gợi lại các kỷ niệm của nơi mà ta đã từng qua.

Như Lynch nói: Cá tính của một nơi nào đó cũng rất gần với cá tính con người. “Tôi ở đây” (I am here) hỗ trợ cho câu nói “Tôi đây” (I am) (3). Một thành phố nhợt nhạt không bản sắc cũng giống như một con người không có tên. Chẳng ai nhớ đến thành phố đó, ngay cả cư dân của nó. Liệu chúng ta đã sẵn sàng phá nát bản sắc của thành phố?

Từ câu chuyện của nước Mỹ mới nhìn lại thành phố của chúng ta. Ý tưởng xóa sổ Thư viện Khoa học tổng hợp Đà Nẵng, đẩy Bảo tàng Điêu khắc Chăm xuống gầm cầu, tất cả những “sáng kiến” đó sẽ ủi sạch dấu ấn của thành phố. Đà Nẵng dẫu có được đường cao tốc, trung tâm thương mại hiện đại nhưng chẳng có nổi nét riêng của mình.

Người Đà Nẵng sẽ không còn gì để nhớ về thành phố của mình nữa. Thay vào đó, nơi trước kia từng là thư viện với vòm cây xanh mướt (một thứ xa xỉ trong lòng những thành phố lớn), với công trình cổ trầm tư giờ sẽ là một cao ốc ngất trời với bóng lộn những chiếc xe đắt tiền và những ô cửa kính của các Coco Channel, Nautica hoặc Gucci kênh kiệu nhìn khách qua đường, biến họ thành lạc loài. Liệu Đà Nẵng của chúng ta có muốn đánh đổi những báu vật của người xưa để lấy “cuộc sống hàng hiệu” đó không?

Cuối cùng xin nói thêm về hai chữ hiện đại và phát triển. Đừng nghĩ hiện đại hoặc phát triển là tất cả. Nếu hiện đại là hi sinh những giá trị của thành phố mà Lynch đã nêu thì nên suy nghĩ lại tốc độ phát triển. Chính phủ Trung Quốc sau thời kỳ say sưa với tốc độ phát triển chóng mặt nay đã phải tự nhìn lại. Họ hiểu rằng với tốc độ hủy hoại môi trường như hiện nay thì cái giá phải trả cho tương lai sẽ là quá đắt.

(1) Ở đây tôi muốn mượn ý của Mumford khi ông dùng từ monotechnic để chỉ loại công nghệ chỉ phục vụ bản thân nó. Mumford coi mạng lưới giao thông của nước Mỹ như một điển hình của monotechnic khi đối tượng phục vụ của nó là ôtô chứ không phải con người.

(2) Barlow Burke - Tìm hiểu luật phân vùng qui hoạch và sử dụng đất. Nhà xuất bản Lexis Nexis.

(3) Kevin Lynch - Hình thức hoàn hảo của thành phố. Nhà xuất bản MIT Press.

NGUYỄN HỒNG NGỌC

(Học viên cao học ngành qui hoạch đô thị Đại học Kansas)

Theo ashui.com

Trung tâm Thông tin - Thư viện

Phát triển đô thị bền vững

2010-04-17T18:59:00.000+07:00

Rất khó để đưa ra được một định nghĩa hay hệ khái niệm được coi là thống nhất về phát triển đô thị bền vững vì bản chất đa dạng và đa chiều của đối tượng nghiên cứu. Bài này chỉ có ý định đưa ra các nguyên tắc chung và mục đích cần hướng tới của phát triển đô thị bền vững mà thôi.

Trên thực tế, khái niệm “phát triển đô thị bền vững” rất đa dạng. Về quản lý hành chính đô thị, người ta nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa cơ quan công quyền và người dân, về môi trường thì nhấn mạnh đến thái độ ứng xử của thế hệ hiện tại trong việc khai thác tài nguyên để dành lại cho các thế hệ mai sau. Chưa kể mỗi quốc gia tùy theo từng đặc điểm chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội ở mỗi giai đoạn lại đưa ra những định nghĩa cũng như các tiêu chí riêng của mình.

Lấy con người làm trung tâm của sự phát triển

Phát triển nào mà không phải vì con người, huống hồ là phát triển đô thị. Nhưng trong thời phong kiến người ta xây cả một thành phố, một cung điện vì một ông vua, một mỹ nữ, và ngày nay điều đó không phải là đã hết. Việc phát triển hẳn cả một thành phố, một khu công nghiệp đôi khi chỉ vì một ý đồ chính trị của một nhóm người cần chứng minh một điều gì đó. Việc mở một con đường hay nắn lại cả một khu phố vì nơi đó có nhà mình, anh em bà con là chuyẹn không lạ.

Ở đất nước chúng ta, có nhiều vị lãnh đạo muốn để lại dấu ấn lịch sử đã ra những quyết định phát triển hết sức lạ lùng và có phần bất thường. Thêm vào đó nữa là những ápphe, những khoản tiền ma quỉ có thể làm xuất hiện những công trình tai hại cho người dân mà hậu quả và tai tiếng xấu của nó còn hành hạ các thế hệ mai sau. Những hiện tượng tham nhũng trong các dự án phát triển, các công trình xây dựng nhà ở, các công trình kỹ thuật ở TP.HCM rõ ràng cho thấy nhiều quan chức quan tâm đến phát triển cho chính họ hơn là cho cộng đồng.

Cân bằng giữa mục tiêu phát triển kinh tế và môi trường tự nhiên

Mỗi thành phố hiện đại và hoành tráng ở nơi này chính là kết quả của sự tước đoạt tài nguyên ở nơi khác mang đến, có khi là ở các quốc gia khác. Sau khi sử dụng hết công năng và lấy đi hết giá trị sử dụng cần thiết từ gỗ, dầu mỏ, than đá..., người ta thải ra khói bụi, rác thải công nghiệp, nước bẩn mà người được thừa hưởng chủ yếu là những người dân sống ở ngoại thành của một thành phố.

Đổi lại sự hoành tráng của đô thị là sự tàn tạ và héo mòn của bà mẹ thiên nhiên vĩ đại. Chính vì thế mà một trong số các nguyên tắc quan trọng nhất được nêu ra cho phát triển bền vững là: “Phát triển bền vững cần phải đáp ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không phương hại đến khả năng của chúng ta đáp ứng các nhu cầu của các thế hệ trong tương lai”.

Cân đối giữa tăng trưởng kinh tế và xã hội

Cuộc khủng hoảng tài chính bắt đầu từ ngày 1/7/1997 làm cho một loạt các nước châu Á bị thụt lùi khoảng 5-7 năm. Khởi đầu từ Thái Lan, phản ứng dây chuyền dẫn tới các nước Indonesia, Singapore, Hàn Quốc... Thái Lan đã vay tiền của IMF, của Mỹ nhằm tập trung phát triển các dự án hạ tầng kỹ thuật khổng lồ, hàng trăm tòa cao ốc mọc lên ở trung tâm thành phố với kỳ vọng sẽ kiếm lời từ việc cho thuê văn phòng, nhà ở, nhưng điều mong ước này không trở thành hiện thực mà đưa đến thảm họa do đến kỳ trả nợ mà các công trình chưa đưa vào khai thác hoặc khai thác không hiệu quả. Đây là một ví dụ cho việc mất cân đối giữa phát triển kinh tế và xã hội.

VN là một quốc gia nghèo nhưng tiền vay nợ cũng đến gần 30 tỉ USD, tính ra mỗi đầu người dân từ già đến trẻ phải nợ nước ngoài khoảng 300 USD. Một ví dụ rất điển hình là chúng ta đang sử dụng vốn ODA không hiệu quả, rất nhiều dự án lớn vay tiền của WB nhưng hiệu quả kém mà không biết đến bao giờ mới trả nợ được. Người ta còn đưa rất nhiều ví dụ khác như duy kinh tế coi nhẹ văn hóa và xã hội, đưa đến khoảng cách giàu nghèo, xung đột xã hội, mâu thuẫn tôn giáo ngày một gia tăng do chỉ tập trung sự quan tâm vào “tăng trưởng, tăng trưởng và tăng trưởng”.

Phát triển hài hòa giữa con người với công nghệ - kỹ thuật

Công nghệ - kỹ thuật mang lại cho cuộc sống chúng ta nhiều điều tốt đẹp, nhưng cũng mang lại thật nhiều phiền toái. Đường cao tốc là thủ phạm của việc chia rẽ và cách ly các cộng đồng dân cư cho dù họ không sống ở các hòn đảo giữa biển khơi. Điện thoại làm cho thông tin nhanh hơn nhưng quan hệ của con người lại lỏng lẻo hơn.

Công nghệ thực phẩm tạo ra các loại thức ăn nhanh giúp chúng ta tiết kiệm thời gian nhưng bữa cơm gia đình dường như biến mất. Computer làm cho thế giới nhỏ lại nhưng cũng chính nó khiến cuộc sống tẻ nhạt hơn. Mặt trái của công nghệ - kỹ thuật hiện đại ngày càng bộc lộ làm cho chúng ta phải suy nghĩ và thận trọng hơn trong việc sáng tạo và sử dụng nó trong cuộc sống.

Đảm bảo phát triển đa văn hóa và đời sống đạo đức, tinh thần của các nhóm người khác biệt nhau

Hầu như tất cả các thành phố lớn đều mang màu sắc của đa văn hóa. Đây là điểm được coi là quan trọng nhất và cũng là đặc điểm lớn nhất của đô thị hiện đại, đặc biệt có ý nghĩa trong thời đại toàn cầu hóa. Bất cứ một thành phố nào cũng có sự đa dạng và khác biệt về tôn giáo, dân tộc, quan điểm chính trị, phong tục tập quán, thói quen văn hóa. Nếu người cầm quyền không đảm bảo được quyền phát triển đa văn hóa thì nhất định sẽ xảy ra xung đột. Cuộc nổi dậy của người nhập cư ở Pháp kéo dài ba tuần tháng 1-2005 với 9.000 xe hơi bị đốt là một ví dụ điển hình cho trường hợp này.

Đảm bảo an ninh, hòa bình, trật tự và ổn định xã hội

Một thành phố giàu có, đầy ắp hàng hóa, đầy đủ tiện nghi nhưng con người sống trong nó luôn cảm thấy bất an, tính mạng bị đe dọa, rủi ro cao, cuộc sống bấp bênh thì đó không thể gọi là thành phố phát triển bền vững dưới bất kỳ khía cạnh nào. Thành phố bền vững phải có trật tự kỷ cương xã hội, tinh thần thượng tôn pháp luật được đề cao.

Đảm bảo sự tham gia dân chủ của người dân trong tiến trình phát triển đô thị

Một thành phố muốn phát triển bền vững thì phải được người dân ủng hộ và chung tay đóng góp ở các lĩnh vực và cấp độ khác nhau. Công cuộc phát triển đô thị phải có sự đóng góp và chia sẻ của tất cả mọi người từ vị thị trưởng đến người đạp xích lô, người bán hàng rong. Để việc “đồng tham gia” thành công phải có cơ chế rõ ràng và các điều kiện đảm bảo cho cơ chế ấy vận hành về mặt pháp lý, diễn đàn, cơ sở vật chất. Những chương trình làm xanh thành phố, giảm ngập lụt, giảm tắc nghẽn giao thông, phòng chống tội phạm chỉ có hiệu quả khi mà người dân coi đó là công việc của mình chứ không phải của những nhà chính trị.

Công bằng xã hội trong đời sống kinh tế

Công bằng là một mục tiêu và tiêu chí quan trọng về khía cạnh xã hội của phát triển đô thị bền vững. Chắc chắn là có mức thu nhập khác nhau, hình thành nên các nhóm người giàu nghèo khác nhau trong một thành phố bất kỳ nào đó.

Nhưng trong một đô thị được coi là phát triển bền vững thì mọi người phải được bình đẳng trong khi tiếp cận các cơ hội như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, tìm kiếm việc làm, cải thiện đời sống, cư trú. Những người thuộc nhóm yếu thế hay “dễ tổn thương” như người già cô đơn, trẻ em mồ côi, phụ nữ đơn thân, đông con, người tật nguyền phải được quan tâm đúng mức. Mọi người trong xã hội phải được bảo đảm bằng các loại quĩ phúc lợi xã hội để không bao giờ bị rơi xuống đáy xã hội trở thành tội phạm hay tự tử.

Đảm bảo hài hòa giữa các thế hệ

Trong một thành phố, nhất là những thành phố có nhiều tuổi, sẽ có rất nhiều thế hệ chung sống với nhau. Không phải bao giờ và lúc nào mối quan hệ giữa các thế hệ cũng tốt đẹp. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các thành phố chuyển đổi từ một xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã hội hiện đại.

Các giá trị xã hội truyền thống và cổ truyền của thế hệ lớn tuổi rất dễ bị tổn thương với những giá trị xã hội hiện đại mà thế hệ trẻ tiếp thu được từ bên ngoài. Một ví dụ điển hình và dễ thấy nhất là sự đổ vỡ khi chuyển từ gia đình kép (nhiều thế hệ, đông con) sang kiểu gia đình hạt nhân ở VN trong những năm qua.

Phát triển không gian hợp lý

Qui hoạch đô thị thực chất là việc bố trí và phân bổ con người cùng với khối lượng vật chất đồ sộ trên một bề mặt không gian ba chiều. Việc phân bổ này có thể làm cho thành phố phát triển bình thường hay bất bình thường, làm cho hoạt động sản xuất, sinh hoạt trở nên thăng bằng hay mất ổn định.

Việc qui hoạch và thiết kế đô thị sai lầm đã làm cho TP.HCM ngập nước không chỉ vào mùa mưa mà cả vào mùa khô. Việc không tập trung phát triển giao thông cách đây hơn 15 năm đã để lại hậu quả nghiêm trọng là các công sở, trường học không muốn ra bên ngoài khiến cho mật độ trong khu vực trung tâm thành phố ngày càng cao, phát triển kiểu nhà ống dọc theo trục đường khiến tai nạn giao thông ngày càng trở nên khủng khiếp.

Phát triển cân đối đô thị - nông thôn

Năm 2006 ở Trung Quốc được gọi là năm “phát triển nông thôn”, suy cho cùng bài toán phát triển bền vững ở đô thị lại có nguồn gốc từ nông thôn. Sự phát triển mạnh mẽ ở nông thôn không chỉ hỗ trợ cho đô thị phát triển như cung cấp lương thực thực phẩm, tiêu thụ sản phẩm công nghiệp do đô thị tạo ra, mà còn làm giảm áp lực lên đô thị.

Một khi nông thôn phát triển mạnh thì người nhập cư về thành phố giảm, lực lượng lao động thanh niên sẽ ở lại nông thôn, sự cân bằng trong phát triển giữa hai khu vực là bài toán rất quan trọng cho sự phát triển bền vững. Chính phủ VN đang cố gắng phát triển “điện, đường, trường, trạm, chợ” ở các vùng sâu, vùng xa nhưng hiệu quả còn hạn chế do nhiều lý do khác nhau.

PGS.TS Nguyễn Minh Hoà - TTO

Ăn mừng sự sống

2010-04-08T21:24:00.000+07:00

Photo by Masafumi

Hoa anh đào nở

Sau hai tháng An cư tại quê nhà tôi có dịp trở lại Tokyo đúng vào dịp hoa anh đào chuẩn bị nở rộ. Anh đào nở báo hiệu mùa xuân về, mùa tựu trường bắt đầu trên đất Nhật. Đây là mùa lãng mạn nhất, đẹp nhất xứ này. Gia đình, bè bạn và khách du lịch quốc tế khắp nơi trên những gương mặt tươi cười cũng đua nhau tập trung về đây để có dịp thưởng thức. Hoa cùng với người và muôn loài chan hòa vào nhau trong rừng hoa muôn sắc hương, trong vườn hoa vạn tía nghìn hồng.

“Mùa xuân đến rồi

Hoa anh đào nở

Cùng với muôn loài

Nhạc vũ muôn nơi.”

Sau những ngày cuối cùng mưa lạnh của mùa đông thì khi cái nắng ấm của mùa xuân đến, muôn loài cùng nhau hớn hở hát ca cùng nhiều vũ điệu múa khác nhau để đón nhận những tia nắng ấm đầu xuân và ăn mừng xuân về.

Đặc sắc văn hóa

Hoa anh đào (sakura) có rất nhiều loại, nhiều màu, là quốc hoa của Nhật Bản, là biểu tượng tinh thần võ sĩ đạo, cho đức vô úy, cho sự đẹp giản dị, thanh cao và đức hạnh. Cuối tháng ba, khi những nụ hoa anh đào hé dần thì cũng là lúc người ta chuẩn bị cho Hanami. Hanami là phong tục truyền thống của Nhật để ngắm hoa, đặc biệt là hoa anh đào khi mùa xuân về. Ngắm hoa anh đào có cả một phong cách văn hóa thật đặc sắc và đặc trưng của người dân Nhật. Mọi người treo lồng đèn và chuẩn bị sẵn những việc cần thiết khác như quy hoạch những khu vực trải tấm ngồi để mọi người có thể vừa chơi vừa ngắm hoa, chuẩn bị đèn chiếu (light up) để ban đêm mọi ngời cũng có thể thưởng thức vẻ đẹp của hoa. Khi hoa anh đào bắt đầu nở, chính quyền thành phố có nghi lễ và lễ hội sẽ chính thức chấm dứt khi hoa tàn. Mọi người tụ tập ngắm hoa rất đông nhất là dịp cuối tuần đầu tháng 4 nơi các công viên, bên những bờ sông, bờ vịnh, bờ hồ và góc phố. Từng nhóm bạn, gia đình đều có vị trí của mình để trải bạt, ngồi nói chuyện, ăn uống, nghe nhạc, những nhóm nghệ sĩ nghiệp dư đem theo nhạc cụ biểu diễn cho mọi người thưởng thức, nhưng rất êm ái và không gây ồn ào. Các khán giả cũng rất lịch sự, trân trọng thưởng thức. Nhiều cửa hàng được phép phục vụ đồ ăn nhẹ nhưng không được bán đồ uống có cồn như rượu, bia. Năm nay như tại công viên lớn như Koganei và nhiều nơi khác thì lễ hội chính thức diễn ra 3 ngày, từ thứ sáu ngày 2.4 đến chủ nhật ngày 4.4.

Tôn trọng, nâng niu, bảo vệ và ăn mừng sự sống

Sống ở đất Nhật hai năm tôi có cơ hội học hỏi, chiêm nghiệm và cũng như nhiều lần cùng với câu lạc bộ gia đình đa ngôn ngữ Hippo, gia đình giáo sư Noriko Sentaro, gia đình trường Nokodai, gia đình em Shinya, gia đình cô Susan,…hòa mình cùng dòng người ngắm hoa và thưởng thức cái đẹp do mùa xuân mang đến. Tôi thật sự trân trọng, vui mừng vì ý thức tôn trọng thiên nhiên và bảo vệ môi trường sống của người Nhật. Ý thức tôn trọng và bảo vệ của chung, ý thức hưởng thụ cộng đồng của dân Nhật rất cao. Có vậy nên dù đi đến đâu ta cũng chỉ thấy môi trường thanh bình, xanh-sạch-đẹp. Tại lễ hội, dù các cành anh đào la đà ngang mặt đẹp vô cùng nhưng không bao giờ có những hành vi như bẻ cành ngắt hoa. Các chú chim cu cứ thản nhiên chạy nhảy bên các em nhỏ đang tung tăng, các chú sóc cũng như các chú chim sâu, chim chích,… tha hồ vui đùa, ca hát. Rác sinh hoạt trong lễ hội cũng được mọi người đem đến nơi tập trung hoặc mang về nhà mình bỏ để không gây ô nhiễm môi trường chung.

Nhạc rộn muôn phương.

Nắng vàng rưc rỡ rải khắp nơi, chẳng những có hoa anh đào mà nhiều loài hoa khác cũng đang thi nhau khoe sắc tỏa hương mọi nơi mà rõ nhất là nơi các công viên. Bên cạnh các loài hoa thì các chú chim-sâu-ong-bướm cùng bao loài khác cũng thi nhau đùa vui ca hát. Dù ở công viên Tokyo, Uneno, Koganei, Tamarien, Fuchu hay Núi Sengen,… Đi đến đâu tôi cũng cảm nhận được tiếng cười xen tiếng hát của bao người và muôn loài trên sân khấu bao la nhiều tầng của thiên nhiên được trang điểm bằng hoa muôn sắc dưới vòm trời đầy sao và có trời trăng làm ánh sáng.

“Bản nhạc giao hưởng

Trong giây hiện tại

Một có tất cả

Quá khứ tương lai.

Nhạc người nhạc trời

Sân khấu mấy tầng

Vang rộn muôn phương

Nhà nhà hạnh phúc”

Tôi thật sự đã nhận ra đây là một lễ hội tôn vinh và ăn mừng sự sống đúng nghĩa của người dân Nhật cùng tất cả những ai may mắn khác. Đây là bước khởi đầu cho một năm phụng sự với nhiều ý nghĩa. Sự sống thật quý giá và tuyệt vời, mỗi phút là một viên ngọc, mỗi giây phút là một cơ hội thiêng liêng để nuôi dưỡng và trị liệu thân tâm, để bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ-giữ gìn môi trường sống, để tôn vinh và ăn mừng sự sống.

Hỡi người đau khổ

Qua thời gian lắng lòng để thưởng thức nhạc và vũ điệu tuyệt diệu ở đây tôi chợt nghĩ đến những người kém may mắn, bất hạnh và còn nhiều đau khổ khắp nơi trên thế giới này và cầu mong họ sớm nhận ra sự cảm thông sâu sắc, chia sẻ từ nhiều tấm lòng và thông điệp nhắn gửi:

“Hỡi người chán mệt khổ

Bận giận và so tranh

Người khôn quán tự tại

Trong hiện tại nhiệm màu”

Loài người cứ còn mãi hụp lặn trong khổ đau và gây khổ đau cho nhau khi chưa tự biết mình là vô ngã, chưa tự biết mình là lá là hoa nên mãi chạy theo năm dục mà không biết dừng lại. Mong sao những người kém may mắn và đau khổ này bớt bận rộn lại một tí để học trở về với chính mình, hiểu mình, thương mình và nhận ra rằng trong giây phút hiện tại có biết bao điều kiện hạnh phúc mà ta đâu phải vất vả, lao nhọc kiếm tìm. Ta đâu cần phải so bì, mặc cảm hơn thua, đâu cần phải giận hờn và đố kị, ta đâu phải dính mắc vào những chuyện không đâu,… Khi ta hiểu ta rồi ta sẽ biết buông bỏ nhất là buông bỏ tư tưởng chấp trước, ta sẽ biết làm gì để ta có hạnh phúc tốt nhất và hạnh phúc này có ảnh hưởng đến tất cả người ta thương và toàn thể nhân loại.

Sống đẹp, chết đẹp.

Hoa anh đào còn tượng trưng cho lối sống vị tha, đức hạnh, sống đẹp-chết đẹp, sống là cho đâu chỉ nhận của riêng mình khi đã hiểu rõ cuộc đời vô thường và hạnh phúc mong manh như sương khói, nở tàn một cách nhanh chóng. Trong khi nhìn nhìn những cánh hoa anh đào rụng đều trở lại với mẹ đất theo những cơn gió nhìn trông như những cơn mưa hoa tuyết tuyệt đẹp hay như những đàn bướm đang trình diễn vũ điệu “sống hạnh phúc-chết bình an” làm tôi liên tưởng đến tác phẩm nổi tiếng “Âm vang của núi” (Yama no Oto, 山の音, The Sound of the Mountain) của đại văn hào Kawabata Uasunari trong cái suy nghĩ về cuộc đời, cái chết và sự tái sinh cũng như ảo ảnh về cuộc sống vốn rất thực và đẹp. Tôi nghe có tiếng hát thanh thoát vang ra từ đây: những cánh hoa đang trở về trong những thoát hình mới.

“Hỡi người đang tìm kiếm

Sống chết đi về đâu

Hãy nhìn xem em đó

Chuyển biến trong muôn hình”

Tôi chợt nhận ra vô thường (biện chứng, tương tức, vô ngã, vô tướng) là cái duy nhất mà ta có thể nắm bắt hay thực chứng được, là nền tảng của mọi sự sống nhiệm màu này. Không có cái chết thì làm sao có cái sống? Không có cái chết thì làm sao biết sống là quý giá?

Tokyo, những ngày đầu Xuân Canh Dần.

Nguyễn Huỳnh Thuật

“Ngày hội sống xanh” cho các bạn trẻ yêu môi trường

2010-04-07T10:36:00.000+07:00

Greenbiz.vn - Mỗi cá nhân chúng ta đều có thể hành động và giải quyết những vấn đề to lớn, mang tính toàn cầu như “Biến đổi khí hậu” hay “Ô nhiễm môi trường”. Đến với “Ngày hội sống xanh” bạn sẽ học được cách để làm những điều đó một cách rất đơn giản qua thử thách của các trò chơi, dùng các sản phẩm thân thiện với môi trường, bài thể dục buổi sáng lí thú và những tiết mục văn nghệ sôi động.

Sống xanh…

“Là cuộc sống luôn suy nghĩ và dùng mọi biện pháp để bảo vệ môi trường của chính chúng ta”.

“Ngày hội sống xanh” nằm trong tổng thể chương trình Go Green, do công ty Toyota Việt Nam phối hợp tổ chức với Tổng cục môi trường và Bộ Giáo dục đào tạo.

Thời gian: 8h-16h chủ nhật, ngày 11/04/2010

Địa điểm: Cung văn hóa lao động, số 55 Nguyễn Thị Minh Khai, Q1, Tp Hồ Chí Minh.

Nội dung chương trình:

Nội dung chi tiết các hoạt động:

+ Green House
Các doanh nghiệp sẽ trưng bày, kinh doanh các sản phẩm xanh dùng trong gia đình như: Rau sạch & các cách trồng rau sạch, thực phẩm bổ dưỡng và thân thiện môi trường, các thiết bị tiết kiệm năng lượng và sử dụng năng lượng thiên nhiên, các sản phẩm tái chế…

+ Green School
- Các CLB yêu môi trường và các CLB tình nguyện sẽ mở các gian hàng để bán các sản phầm thân thiện với môi trường và cùng nhau chung một tiếng nói cho môi trường
- Đổi giấy loại và báo cũ lấy các món quà có ý nghĩa về môi trường và thân thiện với môi trường

+ Green Play ground
- Trình diễn các tiết mục văn nghệ cổ động bảo vệ môi trường
- Tham gia hoạt động gấp giấy tái chế thành các tác phầm origami
- Series trò chơi thử thách đồng đội với chủ để môi trường.

+ Green Mind
Khán giả chia đội tham gia hỏi đáp về lối sống xanh.Đội thắng sẽ được tặng sách Cẩm nang sống xanh hoặc truyện ngắn Sống Xanh của tác giả Giáng Uyên và những món quà thân thiện với môi trường.

+ Gây quỹ vì môi trường cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn:
Lợi nhuận thu được trong ngày Hội sẽ được tập hợp để lập quỹ từ thiện. Quỹ này để cải thiện môi trường sống của một mái ấm trẻ em có hoàn cảnh khó khăn trong thành phố.

Các đơn vị đối tác
+ Công ty ô tô Toyota Việt Nam: Đơn vị sáng lập, tài trợ và bảo trợ cho chương trình.
+ Hội Sinh Viên thành phố Hồ Chí Minh Đơn vị bảo trợ, và hỗ trợ tổ chức một số phần của sự kiện.
+ Câu lạc bộ Hành Trình Xanh : Đơn vị tổ chức chính cho sự kiện
+ Các nhà tài trợ khác: Tài trợ chương trình và tham gia gian hàng

Các thông tin chi tiết mời các bạn xem trong file powerpoint:

Mọi thông tin khác xin vui lòng liên hệ BTC:

Hương Giang
mail: huong_giang@venus-communications.com
Tel: 0988356504

Phạm Thị Mai Nhàn
mail: phamthimainhan@gmail.com
Mai_nhan@venus.communications.com
Tel: 0982.250.485

Nguyễn Đức Nam
mail: milanista20062001@yahoo.com
Tel: 0916069569

Đời Rất Đẹp

2010-03-26T20:18:00.001+07:00

Chương trình khuyết tật và phát triển DRD: Thành lập năm 2005 dưới khoa xã hội học thuộc ĐH Mở Tp.HCM, nhiệm vụ của DRD là tăng cường sự tham gia toàn diện và mang lại cơ hội bình đẳng cho người khuyết tật. Vào ngày 12/03/2010, DRD khai trương hội quán Đời Rất Đẹp dành cho các hoạt động liên quan đến người khuyết tật tại TP.HCM. Vui lòng vào www.drdvietnam.com hay email info@drdvietnam.com hay điện thoại (848) 3868-2770 để biết thêm thông tin.

1. Mong muốn nhất khi thành lập hội quán là gì?

Hội quán DRD – Đời Rất Đẹp là ý tưởng của người sáng lập DRD- Chương trình Khuyết tật và Phát triển (Disability Resource and Development) và được sự đồng tình ủng hộ của tất cả các thành viên của DRD và bạn bè thân hữu. Đời Rất Đẹp nhằm tạo một sân chơi cho NKT, một nơi NKT có thể gặp gỡ, trao đổi, tham gia sinh hoạt với những người bạn không khuyết tật trên cơ sở bình đằng về cơ hội và cùng giúp nhau phát triển. Bao năm qua chúng ta vẫn kêu gọi NKT hòa nhập XH, khuyến khích và khích lệ các thành viên khác trong XH tạo điều kiện để NKT hòa nhập. Nhưng hòa nhập thế nào được khi mà môi trường sinh hoạt còn đầy rào cản, các nơi sinh hoạt vẫn không thể nào tiếp cận được, khi vẫn còn nhiều người nhìn NKT với ánh mặt tội nghiệp hay không thoải mái với cảm giác bị làm phiền khi NKT cần giúp đỡ.

Khi NKT đến hội quán họ sẽ cảm nhận được đây là “nơi của họ”, một nơi để họ cảm thấy rằng mình không hề đơn độc, một nơi họ có thể thể hiện khả năng/ tài năng của mình, một nơi họ có thể chia sẻ những khát khao về cuộc sống.Người không khuyết tật đến với hội quán để thấy rằng NKT không hề thiếu khả năng, không phải chỉ là gánh nặng cho gia đình hay xã hội mà họ vẫn có thể vui sống, làm việc, và cống hiến nếu họ có được cơ hội.

Khi đến với hội quán, tham gia các sinh hoạt, thật sự chia sẻ và thật sự lắng nghe - nghĩa là thật sự mở rộng trái tim để có thể đến được với nhau - ta sẽ cảm nhận được rằng Đời Rất Đẹp chứ không không phải “Đời sao mà chán quá!” như ta vẫn thường nghĩ khi cảm thấy cô đơn, hay trong khi tuyệt vọng.

2. Hội quán sẽ hướng vào những hoạt động chính nào và sẽ có những hoạt động gì để quảng bá cho mọi người biết nhiều hơn? Thời gian sinh hoạt của Hội quán sẽ diễn ra như thế nào?

Với mục tiêu “kết nối những trái tim” để tạo một sân chơi tích cực giúp thay đổi những cuộc đời, Đời Rất Đẹp thực sự là một trung tâm công tác xã hội với các hoạt động nhắm đến mục tiêu đó.

Hđ1: là nơi để các em chậm phát triển có nơi để tiếp tục sinh hoạt và phát triển vì chậm phát triển nghĩa là phát triển chậm hơn người khác chứ không có nghĩa là các em không tiếp tục phát triển. Nhưng thường thì đến một độ tuổi nào đó thì các em không còn được đến trường nữa – nơi duy nhất mà các em vẫn được học tập và sinh hoạt - và như thế sự phát triển của các em sẽ bị dừng lại hoặc thục lùi khi không còn có cơ hội để tiếp tục trao dồi.

Hđ2: khi tham gia sinh hoạt với các em khiếm thính chúng tôi mới biết rằng các em là nhóm khó tìm được việc làm nhất vì rào cản của các em là không thể giao tiếp bằng ngôn ngữ bằng lời thông thường. Nhìn các em ta thấy xót xa. Các em đẹp đẽ, thông minh, chịu khó,… nhưng hầu như chỉ gói gọn sinh hoạt của mình trong cộng đồng người khiếm thính. Vì vậy chúng tôi muốn giúp các em học pha chế và phục vụ bàn. Đời Rất Đẹp sẽ là nơi để các em học tốt nghề rồi đào tạo giúp lại những em khác. Chúng tôi hy vọng rằng mọi người đến với hội quán sẽ chịu khó trao đổi với các em, nhìn thấy các em làm việc, góp ý thêm cho các em, và giới thiệu các em đến với mọi người để mở rộng thêm cơ hội việc làm cho các em ở những nơi khác. Khi giới thiệu được một nhóm đi làm ở những nơi khác, chúng tôi lại nhận thêm những em mới để đào tạo, và cứ tiếp tục như thế.

Dĩ nhiên là ngoài việc học nghề, các em còn được tham gia những sinh hoạt khác ở DRD để phát triển thêm những kỹ năng xã hội cần thiết.

Hđ3: hội quán còn là nơi giúp trưng bày và giới thiệu sản phẩm của NKT. Đời Rất Đẹp chỉ nhận trưng bày và giới thiệu những sản phẩm thực sự chất lượng vì chúng tôi không muốn các bạn KT chỉ làm và bán sản phẩm với suy nghĩ rằng người khác mua giúp mình vì mình là NKT. Những sản phẩm mua vì lòng từ thiện như thế chỉ có thể bán được 1 lần, và giá trị của NKT sẽ vẫn tiếp tục ở vị trị thấp trong lòng người mua giúp. DRD muốn rằng người quan tâm sẽ công nhận vẻ đẹp và chất lượng của các sản phẩm trưng bày ở hội quán, mua chúng vì thích và muốn sử dụng, và có thể tự tin giới thiệu chúng đến với mọi người. Những NKT hoặc tổ chức NKT nào có đủ sản phẩm để trưng bày riêng, thì DRD cũng có thể cho mượn mặt bằng để trưng bày trong 1 tháng.

Hđ4: Âm nhạc vẫn luôn là sợi dây kết nối trái tim nhanh nhất. Vì vậy Đời Rất Đẹp được xây dựng như một sân chơi để những bạn KT có khả năng âm nhạc biểu diễn và giao lưu với mọi người. Chúng tôi hy vọng rằng sân chơi này sẽ giúp DRD phát hiện thêm những tài năng còn ẩn dấu trong cộng đồng NKT. Chúng tôi có những đêm thứ Năm và thứ Sáu hát với nhau, những đêm giao lưu với các anh chị văn nghệ sĩ, và thỉnh thoảng sẽ có những đêm với chương trình được dàn dựng công phu hơn.

Hđ5:Với mong muốn tạo một sân chơi tích cực, DRD đã và vẫn đang tìm kiếm những cơ hội mời được các chuyên gia công tác XH, tâm lý, giáo dục, phát triển cộng đồng,… giành chút thời gian đến chia sẻ với các em sinh viên và những người quan tâm. Dĩ nhiên là hoàn toàn miễn phí vì DRD không có ngân sách cho hoạt động này. Hiện giờ thì mục tiêu này đã được gửi đi và nhận được sự quan tâm và ủng hộ của rất nhiều bạn bè trên thế giới. Hy vọng là những buổi chuyên đề này sẽ được tổ chức thường xuyên hơn để giúp cho các em sinh viên, những người hoạt động chuyên môn có cơ hội tăng thêm kiến thức liên quan đến việc học tập và công tác của mình.

Sinh viên các ngành khoa học xã hội cũng có thể xây dưng những buổi sinh hoạt chuyên đề của mình ở hội quán. Nếu các em có ý tưởng và muốn thực hiện, DRD sẽ cố gắng - trong khả năng của mình - giúp các em lên chương trình và tổ chức thực hiện. Sân chơi này cũng giành cho cả những bậc cha mẹ, các giáo viên, hoặc nhân viên xã hội. Từ những hoạt động chuyên đề này, những nhóm đồng cảnh (những người đang gặp khủng hoảng vì các nguyên nhân khác nhau) có thể dần được hình thành và hỗ trợ nhau vượt qua khó khăn.

Hđ6: DRD cũng tìm cách tăng cường mối liên kết với các tổ chức khác để thực hiện thường xuyên hơn những buổi hội thảo tại hội quán.

Tất cả những buổi sinh hoạt chuyên đề, những chương trình đặc biệt sẽ được thông báo trên trang web của DRD, cũng như được gửi cho những người đã đăng ký vào mailing list của DRD. DRD cũng hy vọng rằng các báo, đài giúp chúng tôi chuyển thông tin đến với những người quan tâm.

3. Những khó khăn của hội quán?

Ý tưởng đẹp (như mọi người vẫn nói) nên cần một mặt bằng phù hợp. Mà mặt bằng phù hợp cũng có nghĩa là ngân sách phù hợp. Đây là điều làm chúng tôi lo lắng nhất. Một hội quán xã hội thì không thể thuần kinh doanh, vì vậy để có được thu nhập từ kinh doanh mà không hy sinh đi mục đích xã hội ban đầu là một điều cực kỳ khó khăn. Chúng tôi vẫn đang tìm thêm ý tưởng để duy trì hoạt động của hội quán.

Khó khăn nữa là tìm được những tình nguyên viên có chuyên môn liên quan để giúp chúng tôi thực hiện được ý tưởng của mình. Một vài thí dụ,

- Với các em chậm phát triển chúng tôi muốn tìm những chuyên gia về nghệ thuật trị liệu (art-therapy) để giúp phát triển những chương trình sinh hoạt cho các em, nhưng ở VN ta hầu như không dễ tìm được những tình nguyện viên như thế

- Với những buổi chuyên đề mời được chuyên gia nước ngoài, chúng tôi cũng cần những tình nguyện viên giúp cho phần phiên dịch. Nhưng tìm được người dịch chuyên nghiệp miễn phí thì không dễ chút nào, còn những người dịch không chuyên thường không chuyển được hết ý của diễn giả, mà như thế thì thật tiếc cho những người đang muốn học.

4. Hội quán đã được những tấm lòng hảo tâm trợ giúp ra sao?

Khó khăn như thế, nhưng điều làm chúng tôi vui và tin tưởng hơn vào con đường mình đã chọn là đã có nhiều người đóng góp ít nhiều khi nghe chúng tôi chia sẻ ý tưởng “liều lĩnh” của mình và những khó khăn đang đối mặt. Họ là những người đến từ các tổ chức xã hội, các cá nhân, và cả những văn nghệ sĩ, những nhà báo. Mọi người bày tỏ niềm yêu thích của họ với ý tưởng Đời rất Đẹp, và hứa sẽ giới thiệu DRD đến với bạn bè và người thân của mình. Nhờ thế mà niềm vui được nhân lên, và nỗi lo được chia ra, và cũng chính vì thế mà Đời rất Đẹp!

--
Director
Disability Resource and Development - DRD
91/6N Hoa Hung, Dist.10,
Ho Chi Minh City, Vietnam
Tel: (84-8)-38682770#11
Fax: (84-8)-38682771
Mobile: 84 - 909-340-307
Email: yenvo@drdvietnam.com
envangtocbac@yahoo.com
Website: www.drdvietnam.com